Тыва Республиканың Тускай шериг операциязының ассоциациязының төлептиг кежигүнү, хоочуну Эртине Бадының хөрээн янзы-бүрү чергениң дайынчы медальдары каастап чоруур.
Ол 1985 чылдың март 22-де Чадаана хоорайга төрүттүнген. 2001 чылда Эне-Сайның унун дургаар шөйлүп баткан Ээрбек сумузунуң Оолак Оюн аттыг школазын чедиишкинниг дооскан. 2004 чылда Кызылдың тудуг техникумун дооскаш, каңнакчы-сантехник эртемни чедип алган. Ол-ла чылын шериг албанынче кыйгырткан. Ону Краснодар хоорайның Чепсектиг Күштериниң агаар хайгаараар шериинге эрттирген.
Эртине аныяк-даа болза, амыдыралында сайгарлыкчы, саң-хөө талазын сонуургаар кижи болган. Шериг албанын эрттиргеш, эртем-билиин бедидери-биле Кызылдың экономика болгаш эрге-хоойлу техникумунче кирип алган. Ийи чыл ишти өөренгениниң соонда, “Экономист-бухгалтер” деп эртемниң дипломун холга алган.
Шиитпирлиг аныяк эр Эртине 2008 чылда Карачаев-Черкесскиде турар 42-ги мото-адыгжы (даг) бригаданың шериг кезээ-биле ийи чылдың керээзин чарып алган. Шериг негелделиг, ажыл-ишчи чылдар билдиртпейн эртип турган. 2009 чылда Грузияга дүшкүүрлүг байдал тургустунуп, чурттакчы чону президентизинге удурланып, тура халыышкынны кылганнар. Эртинениң турган шериг кезээ үш айның дайынчы белеткелин эрткеш, Грузия Республиканың чонунуң үймээнин оожургадыры-биле чеде бергеннер. Тбилиси хоорайның кудумчуларынга российжи шериглер чеди хонуктуң дургузунда чоннуң үймээнин оожуктургаш, чанып келгеннер. 2010 чылда Эртинениң шериг керээзи төнерге, төрээн Тывазынче ыр-шоорлуг чанып келген. Аныяк дайынчыны ада-иези улуг өөрүшкү-биле уткуп ап, хей-аъды көдүрлүп турганнар. Халажылгаже үнген аныяк солдат өг-бүле тудуп, тайбың амыдыралче кирген. Ийи бичии чаптанчыг ажы-төлдүң адазы болган.
Саң-хөө эртемниг кижи болгаш, Кызыл хоорайга улус-чон аъшкарар-чемгерер ресторанны ажыдып алгаш, амыдыралга четчир акша-хөреңгини ажылдап ап чораан. Мен база Эртинениң ресторанынга кирип, изиг шайын, аъш-чемин амзаар аас-кежиктиг болган мен.
2022 чылдың декабрьда Эртине Бады хуу шериг кезээ-биле дайынчы керээни чарып алган. Ол үелерде Украинаның иштинге дүшкүүрлүг политиктиг өскерлиишкиннер тургустунуп келген турган. Эртинениң керээ чарып алган шериг кезээ декабрь айның төнчүзүнде Дон хемде Ростов хоорай таварааш, украин күрүнениң кызыгаарын эртип келгеннер. Дайынчы эш-өөрү-биле Луганск облазынга үш неделя дургузунда шериг белеткелди эрткеннер.
2022 чылдың февраль төнчүзүнде тускай дужаал ёзугаар Бахмут хоорайны хостап, чурттакчы чонун камгалаары-биле дайынчы эштери-биле ынаар чорупкан. Эртинениң дайынчы кыйгы адын ДЭКА дээр. Чаңгыс шериг кезээнге кады эгин кожа дайылдажып турган чаңгыс чер чурттуу Вениамин Мартый-оол-биле кады турганнар.
Дайынның баштайгы хүннеринде Бахмут хоорай украин шериглер-биле дыка-ла күштүг быжыглаттынган. Ол хоорайны быжыг шивээ кылып алган турганнар.
Дайынчы хөделиишкиннер үезинде Эртине бедик шериг мергежилдиин көргүскен. Беш-алды эштери-биле хайгаарал кезээнге ол бөлүктүң командири болуп дайылдажып турган. Хайгаарал кезээниң шериглери мурнуку шугумда турар дайынчыларны аъш-чем, ижер суг, ок-чемзек-биле хандырар айтырыгларны харыылап турганнар. База бир кол-ла сорулгазы – мурнуку шугумда турар шериглерже эртер оруктарда салдынган дайзынның миналарын дилеп тыпкаш, узуткаары болур.
Балыгланган солдат эш-өөрүн олар чажыт оруктары-биле дайын шөлүнден айыыл чок черже аппарып, амы-тынын камгалап ап турганнар.
Май бир хүннеринде Бахмут хоорайның кудумчуларынга буступ үрелген бажың иштинге мурнуку шугумга алды тыва солдат база бир орус сөөктүг командир балыгланы берген. Дайынчы чаңгыс чер чурттуг эш-өөрүн мурнуку өлүмнүг шугумдан ыраткаш, бир бузулган бажыңның иштинге арттырып каан. Дараазында ээлчегде балыглаткан командиринге дуза чедирип кел чораан. Ол кончуг изиг түлүк үеде дайзынның аткан гранатамёдунуң огу ужуп чедип келгеш, буттарының адаанга кээп чазылган. Эртинени частыышкынның эзими үш-дөрт метр хире черге шывадаптарга, ол ийи холунга, ийи дискээнге тура дүшкен. Изиг түлүү-биле тура халааш, балыгланган командирин чүктепкеш, эштеринге чедип келген. Кажан айыыл чок черге буттарын шинчилеп көөрге, бурган ачызында аас-кежик болуп, аар эвес балыгланган болган. Госпитальга чыдарындан ойталааш, улаштыр дайынчы даалгазын күүседип чорупкан.
Российжи шериглер Бахмут хоорайны 2023 чылдың май 20-ге чедир украин радикалдардан хостапканнар. Бахмут угланыышкынынга 236 тыва эрес-дидим оолдар эгин кожа дайылдашкаш, оларның чүгле 53-ү төрээн Тывазынче чанып келгеннер.
60 хире балыгланган шериг янзы-бүрү госпитальдарга эмнедип артып калганнар. Арткан тыва маадыр оолдарывыс хары черге бажын салып, амы-тынындан кезээ мөңгеде чарылганнар.
Дайынга уё-човуурну, өлүм-чидимни хөөнге чедир көрген Эртине Владимирович Тывазынче амыр-менди чанып келген. Тайбың амыдыралче кирип, Ээрбек сумузунда “Хензигбей” уруглар садында ажылдап, амыдырап-чурттап чоруур.
/ Тамба ХҮРЕҢ-ООЛ.
Туран хоорай.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №21 2026 чылдың июнь 4
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...