| IV Бүгү делегейниң буддийжи шуулганга уткуштур |
Бис ам Тибет чуртунче чедеривис ол, командада Мачук Томочаков, Марианна Кыргыс база мен. Баштай Непалдың төвү Катмандуга эрттирер документилерни аайлап алгаш, улай Гималаи дагларын ажыр ушкаш, Лхасаның аэропортунга хонуптувус. Лхасаның Гонгар аэропортунга чедир 3830 метр бедик чер болду, хоорайга чедир 62 км. Тибет киирерде дыка-ла хынаар чүве болду, Индия чораан улусту шуут эрттирбес. Тывызыксыг тибет чон кандыгыл дээрзин эскердивис. Оларның кедер хеви кара азы хүрең өңнүг шыва тоннарлыг, эр улузу бажында чалгынналчак шляпаларлыг, а херээжен улузунуң хеви узун, шупту доора шокар чүзүннүг фартуктарлыг. Тибеттер шупту холдарында эрегелиг, чок болза, бичии мани-хүртүлүг боор чорду, ол мани-хүртүлерни доктаамал долгап чоруур дивес сен бе. «Ом мани беме хум» деп тарина номчуп чоруур, ол кижиниң сагыш-сеткилин оожуктурар, хей-аъдын бедидер, мага-бодун сергедир чүве-дир. Ол тариназын дүн-хүн дивейн номчуур.
Лхаса хоорайның делгем, улуг деп чүвезин, янзы-бүрү машина-техниканың хөйүн! Лхасаны бистиң Кызылывыс дег бодап чордум. Кежээ тибет ресторанга чемнендивис, чем соонда бичии сценага тибеттер биске концерт көргүстүлер. Уругларның үнү ыяңгылыг болгаш дыка чидиг кылдыр дыңналыр. Оларны дошпулуур ышкаш алды хылдыг бир херексел, лимби база бир барабан үдеп турду. Тываларзыг тибет аялганың аразында бистиң «Теве-Хая», «Дээң-дээң» ышкаш аялганың үзүндүлерин дыңнап кагдывыс, па, бистен тибеттер ол ырларны «оорлап» алганы ол бе? Кайыын ам, бис бүгү чүвени Тибеттен алган бис: сарыг шажынны, сарлыктарны, кадарчы ыттарны, паш-саваны, идик-хепти, каргырааны, Доржу, Долма деп аттарны дээш.
Эртенинде автобустар бедик тей кырында туттунган Потала деп Далай-Ламаның өргээзи апарган ордунуң чанынга турупту. Бис шупту кызыл курткаларлыг, кызыл бейсболкаларлыг российжи альпинистер тибет тайылбырлакчының соондан шуужуптувус. Поталаны көөр дээн кижилерниң хөйү-даа аажок, колдуунда азиаттар. «Потала» деп сөстү очулдурарга, «Хуулгаазынныг даг» дээн. Ооң өрээлдериниң шын санын адаптар кижи чок, 10 000 чедип турар-даа дээр. Амгы Потала 13 каът орду, ооң бедии 115 метр. Ынаар кирерде, 100 юань-биле билеттер садып алдывыс. Ишти караңгысымаар, залдарның бедии-даа аажок. Ында-мында чулалар кыпкан, дой, хола, ыяш буддалар, арзылаңнар, чааннар, шаажаңдан, үнелиг даштардан: алмаз, рубин, изумруд, агат, жемчугтардан кылган эдилелдерни кижи санап четпес. Потала ордузунда V Далай-Ламадан эгелээш, шуптузунуң өрээлдери бар болду. Тайылбырлакчы биске Ыдыктыг ХIV Далай-Ламаның олуруп турган өрээлин көргүстү. Тывага келгенде, Ыдыктыг Далай-Лама Кызылга, Хайыраканга, Чадаанага бистиң чаа тугувусту ыдыктап турда, билбээн кижи бооп, ооң билээн тудупкан болгай мен. Бис улуг чулалар кыпкан буддалар мурнунга барып: «Өршээ, Хайыракан! Тыва чуртувус, тыва чонувус амыр-тайбың, аас-кежиктиг, сүлде-сүзүү бедик-ле чорзунам!» – деп чалбарып тур бис. Өргүл салыр черлерде юаньнарның, долларларның хөйүн! Чамдыктары юаньнар дүрүг-дүрүү-биле чыткылаар, күскү арыгда черде чыдар сарыг бүрүлер-ле! Бо Ыдыктыг ХIV Далай-Ламаның эккелген буяны, сүлде-сүзүү бисти ам ооң чурттап, ажылдап турганы энерелдиг, ыдыктыг оран-савазынче сорунзалап эккелгени бо ышкажыл!
Кудумчуларда көөрге, тротуарларда тибеттер, езулуг өг хөлегезинде шайлаан тыва кадайлар дег, дүште-даа чок термоста шайын ижип орар боор чорду. Бир катап мен делегейде эң бедик Ронбук (5050 м) хүрээзинге чеде бергеш, мени эдертип чораан Кадре шайлаарынче чалаан. Кире бергеш топчан кырынга олуруптум, от салып каан суугу кырында улуг хөнектерде шай тип каан, үш херээжен кижи суугуда шайы-биле ажаанзырап турлар. Меңээ аякка шай тутсуп бердилер. Шайны көөрүмге, шала хүрертир сүттеп каан болду, ынчалаза-даа аажок саржаглыг, дузу четчир чорду. Чүнү одап турар улус боор дээш топтап көөрүмге, суугу чанында көржең эңдерик. Бир херээжен кижи бичежек чук бидонну ажыткаш, ында доң саржагны бижээ-биле каза берди. Өскезин көөрүмге, 3 кг хире калбарты доңурган саржагны 10 литрниң хөнээнче киир каапты. Саржагга бай улус-тур деп билдим.
Лхасадан Эверестче улай чоруптувус. Суурлар көстүп келдилер, оларның аразы дыка ырак, бисте болза Кызылдан Чадаана хире. Ыяш-дажы-даа чок, ээн оран, бедик хар-биле шыптынган ак даглар. Мында чыкпак хараган безин чок, 4000 метрден бедий бээрге, ындыг чорду. Ынчан дөрт ай чеде берген турган. Чоокшулай бээривиске, хем унунда дески черни тибеттер сарлыктар-биле чарып турлар. Кожуп каан ийи кара сарлык озук сөөрткен, а холдарында чаңгыс бистиг андазыннар туткан эр, херээжен улус чай чок ажылдаан турлар. Даглыг оранда хөрзүн бар эвес, чүнү чарып турар улус боор? Чыткан даштарны чыып каапкаш, олардан кажаа кылгаш, ол аштаттынган черни чардырып турар болду. Ол даш кажаалар четки караа дег, хензиг шөлдер-дир ийин. Ол трактор шөлче кирер болза, дедир эглип шыдавас, тараа тарыыр чери аргажок бичии болгаш, сарлыктар-биле чер чардырып турар. Оон холу-биле үрезинни чажар улус болду. Тибетке арбай дыка үнер, бирээде, чер бедик, 4000 метрден бедик, ийиде, хүн даңды хүннээректээр. Дыка-ла кызымак, ажылчын чон-дур!
Тибет чурттакчыларының чурттап турар бажыңнарын көрдүвүс. Оларның суурлары чээрби-үжен хире бажыңнар болур. Бир бажың кончуг улуг, бичии бажың черле көрбедивис. Калбак бажыңнарының кырында, шаанда бисте дег, довуракты уруп каан турар. Бажыңнарның соңгалары, крышазы чок боор, дойну хоюткаш, бажың кырын кылыннадыр таптап каан. Соңгаларның кыдыын шала ыргайтыр кара будук-биле будуп каан. Чүү кончуг чалгааравас улус ийик, сарлык өдээн кончуг таптыг печенье ышкаш кылдыр төгериктей угулзалай кылып-даа каан боор, ынчангаш сарлык өдээн кайда-даа: бажың кырында-даа, кажаалар кырында-даа кадырып каан турар. Олар чүгле сарлык өдээн, хой мыяан от кылдыр салыр турган. Оларда ыяш деп чүве шуут чок. Бажыңнарында улуг-биче кызыл туктар эңдерик. Бис болза, балды-сүге кайыл, хирээ кымдал дээр ийик бис. Тибеттерниң чуртунда чаңгыс ыргак тал-даа чок, мындыг берге амыдыралдыг чон-дур. Ындыг янзылыг сарлык өдээ-биле хайындырган шайны, буска хайындырган манчы-момону чидивис-даа. Бир ындыг «Ресторан» деп аттыг кафеден үнүп кээривиске, чанывыс-биле үш оол эртип чыткан чүве. Мен карманымче акшам артыын суп турдум, ол үеде аравыска кезек 1000 юаньнары хадый берген чүве. Бис демги тибет оолдарның дээш ынаар сагыш салбаан бис. Чанында кожа садыгже кире бээривиске, демги оолдарның бирээзи тургаш: «Бо силерниң акшаңар-дыр!» дээш, меңээ тутсуп берген. Мен аайын тыппайн, ол акшаны тудуп алгаш, карманнарым үжээримге, шынап-ла, мээң акшам болган. Тибеттер кайгамчыктыг шынчы улус-тур! Делегейниң алды дивинге четтивис, олар дег бурган сеткилдиг чон көрбээнивис шын.
2013 чылда база катап Тибетче кире бердивис. Ынчан тывызыксыг Кайлас даан эргилдир чоруур дээн бодал-биле чорупканывыс ол. Непалдың төвү Катмандудан тура чиик машинага Тибетче кирер бис, оруктуң узуну 1000 км. Ам российжи аян-чорукчулар-биле кады Тывадан Кыргыс Марианна-биле кады бис. Кайлас дааның бедии 6 666 метр ийик. Кылаш эгелээр мурнунда 4 614 метр Дарчен деп суурга келдивис, бисте чүък чүктээр кылдыр тибет Цецен Намы деп аныяк уруг бар болду. Бис ам даштыкыда Хороо дээр Кайлаш дагны хүн аайы-биле кылаштап эртер ужурлуг бис. Кезек тибеттер тыва аъттардан безин бичии, чыкпак аъттарда артынчак-чүъктүг бар чорлар. Семиссимээр индустар, шилгедек сынныг тибеттер колдуунда додарлыг дүктүг тоннарлыг, хураган кежи-даа, ой-даа тоннарлыг улус бар. Кижиниң хөйү дээрге ийи чүс-үш чүстен ара чок. Ийи талавыста бедик кара даг- лар — кашпал ишти, солагай талавыста улуг эвес даг хеми аккан. Оң талада бажы хардан агара берген Кайлаш баккылап тур. Херээжен улустуң тоннарының эдээ дилиндек-дилиндек өңнүг боор. Оларның каастанып алганы аажок, бир-ле байыр-наадымче бар чоруур дег. Ыдыктыг Кайласче бедик сүлде-сүзүктүг долганмайн канчаар.
Мурнумда чораан тибет ийи кижи черге чыдып алгаш, тейлээш, катап бут кырынга туруп келдилер. Брезент фартуктуг, ийи холунда кроссовкалар кедип алган эр кижи баштай бажын ажыр тейлээш, доңгая чыдыпкаш, холдарын бурунгаар сунупту. Оон кроссовкалыг холдары-биле даянып туруп келгеш, ам чаа хаваан дээскен черге чедир кылаштай бергеш, база катап черге чыдып, тейлей берди. Сарыг шажын езузу-биле кылаштап чорааш эвес, а черге херлип тейлээри угаан-медерелдиң ханы оттуушкунун чедип алыр чүве-дир. Бир эвес бис Кайласты 3 хүн долгандыр кылаштаар болзувусса, олар черге херлип, тейлеп чорааш, 15-20 хонук дургузунда чоруп кээр улус-тур. Черге херлип, тейлеп чоруур аныяк уругларны, оолдарны, улгады берген эр-херээжен улусту көргеш, магадап эртип тур бис: «Тибеттер-даа болбаан чон-дур бо! Шак мындыг соксаал чок гимнастика кылырга, оларның мага-боду кайгамчыктыг күштүг, шыдамык болур-дур!». Дискек караа, шенек үр болбайн ойлуп каар болгай. Ынчангаш брезент азы хөм фартуктарлыг, чамдыктары алгы үгдешкилерлиг-даа боор. Тибеттерниң назы-харын тодарадыры берге чорду. Чамдык херээжен улус беш-алды харлыг уругларын чедип алган, а чамдыызы ийи-үш харлыг чаштарны чүктеп алган чорлар. Олар бичии чаштың ооргазын таварты ийи колдуунуң адаа-биле эрттирген узун пөс курну иези хөрээнге шавыштыр эрттиргеш, улаштыр чаштың балдырындан алган пөстүң ийи ужун хөрээниң адаанга баглаптар болду.
Ол хүн май 22-де ам-на Долма-Ла артче 5680 метрже үнүп келдивис. Тибеттер чоннуң 97 хуузу болдулар, индийлер артче үнүп шыдавадылар. Марианна, Цечен шайның үстүн дөрт чүкче чашкаш: «Өршээ, Хайыракан! Өршээ, Кайлаш Хайыракан!» деп чалбардылар. Мен база-ла олардан кайыын чыда каар мен. Арт кырында хей-аът туктары, кадактарның хөйү дээрге муң-муң. Бис-биле келген тибеттерни көөрүмге, 1950 чылдарның ортан үезинде колхозчу тывалар сагыжымга кирер болду. Арын-шырыйы-даа, дурт-сыны-даа, идик-хеви-даа ол олчаан. Сактырымга, карак чивеш аразында соовуста арткан 60 чылдар бурунгаар үеже катап эглип келген дег болду. Ынчангы үениң тывалары ындыг боор ийин, кайгамчыктыг чуду-кара, аъш-чем-даа далдавас, изиг-соокту-даа тоовас. Тибеттерниң аразында семис, шөртегер кижи шуут тывылбас. Олар шилгедек, арыннарын хүнге карарты чип каапкан — езулуг хеңмеленген чон. Оларның аразында бир аныяк өг-бүле бар, иези чаш уруун эмзирип олур. Оларга англилеп кайы хире кижил деп айтырдым. Дөрт айлыг, адын Мучу дидир. Дадайым! Дөрт айлыг ылбыргай чаш кижини Эльбрустан (5614 м) бедик черже үне бергени дээрге, Гиннесс рекорду эвес чүве бе! Олар майгын-чаглак-даа хереглевес, алгы тонунуң иштии хойнун дөженгеш, идиктерин сыртангаш, даштар аразынга чыдыптарлар. Хойлап алган чораан ийи-чаңгыс калбак сарлык өдээнге шайын хайындырып, чылдып ижип алырлар-дыр.
Мооң мурнуда-ла баш удур номчаан болгай бис: Долма-Ла артка чедир 5680 метрге чедир эрги кармалыг бис — угаан-медереливис хевээр, а бо артты ажарга – чаа кармалыг бис. Арттың хүннээрек талазында бадар чери кудургай. Бис бежен хире базым кылган ышкаш болдувус. Хенертен бажымга бодалдар сыңмарлажып эгеледи. «А бис чүге ыдыктыг черлеривисти Хороолап, хүн аайы-биле долгандыр кылаштавас улус боор бис? Ыдыктыг Улуг Башкы Улуг-Хемниң Хайыракан дааның баарында Он-Кум оваазын ыдыктаан болгай. Ынчангаш Хайыракан даа база бар-дыр. Чагытай хөлдү долгандыр база Хороолап болур-дур» деп бодал келди.
Удаваанда Дзонг-Чу деп хем калбарып кээрге, черниң черинде кафеге келдивис. Өөренген чемивис «момону» – буска быжырган манчыны чагыдып алдывыс. Цечен шокар пөс хавындан үс чокка хаарган далганын биске бирээ-бирээни уштуп берди. Ойталаар арга чок, ооң чеминден бисти азааргаан деп бодай бээр. Тибеттеп четтиргенивисти илереттивис.
Бис үш хонук иштинде 53 километрни кылаштап эрттивис. Эрес тибет кыс Цеченге 150-150 юаньны шаңналы кылдыр сундувус. Байырлыг, Цечен! Сен бүдүн тибет чоннуң овурун мөңгези-биле арттырдың, ак харлар чурту Тибеттиң кызы!
/ Маадыр-оол ХОВАЛЫГ, Тываның улустуң чогаалчызы.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...