«Хойлуг кижи каас, инектиг кижи тодуг» деп тыва чоннуң үлегер домаанда дег, шынап-ла, малын малдап тодуг-догаа чурттап чоруур чаңгыс чер чурттугларывыс хөй. Оларның бирээзи Сүт-Хөл кожууннуң Алдан-Маадыр сумузунда чурттап чоруур Шолбан Бопуякович, Елена Чечек-ооловна Ооржактар-дыр. Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылында салгал дамчаан, ажылгыр-кежээ малчыннарны чонга таныштырары чөптүг боор.
Өгнүң херээжен ээзи Елена Ооржак Алдан-Маадыр ортумак школазында төөгү эртемин башкылавышаан, өөнүң ээзи Шолбан Бопуякович-биле кады «Төжектиг» деп көдээ ажыл-агый кооперативин удуртуп чоруурлар. Оларның кайызының-даа ада-өгбелери шаг шаандан тура-ла мал болгаш чер ажылдыг, көшкүн амыдыралдыг чораан. Ынчангаш 1993 чылда ада-иезиниң майыын тургузуп кааны «Төжектигни» 2005 чылдан тура Шолбан Бопуякович удуртуп, ада-иезиниң салгалдан салгалче дамчып келген ажыл-ижин уламчылап чоруур. Малчыннарның өдээнде 100 хире баш инек, бызаа, 70 баш чылгы мал болгаш 1000 четпээн шээр малы бар.
Олар кайызы-даа Алдан-Маадыр ортумак школазын 1989 чылда дооскан, кара чажындан тура кады ойнап өскен чаңгысклассчы эжишкилер. Школа дооскан соонда таныжып, өг-бүле туткандан бээр, барык 30 чыл чоокшулап орарлар. Үш кызының улуу юрист мергежилдиг. Амгы үеде «узун» шөлээде чаш өпеяазын азырап олурар. Ийи дугаар кызы баштай Кызылдың медицина колледжин дооскаш, амгы үеде эмчи университединде өөредилгезин уламчылап турар. Кыстарының хеймери база эмчи мергежилдиг. Ооржактарның угун салгаар, изин истээр чаңгыс оглу – Алдан-Маадыр ортумак школазының өөреникчизи. Ажы-төлү чеже-даа чайы чок, өөренип турар болза, дыштанылгаларында ада-иезинге дузалажып чыглып кээр, мал ажылын кончуг эки билир, көдээ амыдыралга сонуургалдыг.
Оларның сигеннээр чери тараа тарып турар шөлүнүң чанында кожа. Күзүн мал чемин белеткээш, боттарының малынга өйлей арттырып алгаш, артыкшылдыын садып-саарып турарлар. Ооржактарның кыштаа Шекпээр кыры деп черде, а чайлаа Манчүрек бажында Чиңге-Аксында.
Шолбан Бопуякович тос кады төрээнниг. Улуг акылары база шаандан тура-ла мал болгаш чер ажылдыг. Амгы үеде улуг акызы Кызыл кожууннуң чоогунда кыштаглыг. Оон бичиизи Таңды кожуунда школада башкылавышаан, малын тудуп чоруур. Алдан-Маадыр сумузунда үш алышкы арткан. Өг-бүлениң бичии оолдары ада-иезиниң кылып чораан ажылын өдээнде уламчылап чорууру ол.
Ажыл-ишчи малчыннарның келир үеде планнары хөй: «Тараа-быдаавысты тарып, аныяк-өскенге мал болгаш чер ажылын өөредип, ажылывысты сайзырадып, садыг-саарылгавысты калбартыр сорулгалыг бис. Малдың чүгле эъдин, сүдүн садарындан аңгыда, ону болбаазырадып, эъттен янзы-бүрү аъш-чем кылып өөренип алыксап турар бис.
Күрүнеден чылдың-на малывыстың баш санынга деткимче акшаны ап турар бис. Тараа тарылгазының үезинде үрезин садарының тускай программаларынга киржип турдувус. Сөөлгү үеде колдуу бодувустуң күжүвүс-биле тараа тарыыр апардывыс.
Бир эвес чаа техникалыг болзувусса, тарааны-даа, сигенни-даа көвүдедир тарып, 100 ажыг гектар кылдыр тараа шөлүн калбартып болур бис» – деп, Елена Чечек-ооловна чугаалады.
Күс боорга, малының эъдин өөредилге черлеринге, садыг-саймааларга, социал төпке дужаап, кожууннуң чонун эът-биле хандырып турар. Азыраан малының продукциязын садып-саарып, акшаже хуулдуруп, ажы-төлүн азырап чоруур өг-бүле. Албан черлеринче мал эъди дужаарда, албан-биле мал согар тускай цехке аайлап каан эът хүлээр деп дүрүм бар апарган. Кожуун төвүнде тускай цех чок, ырадыр аппаргаш, аайладыр апаары – малчыннарга таарымча чок байдалды тургузуп турар.
Сүт-Хөл кожууннуң көдээ ажыл-агый салбырының кол зоотехниги Шончалай Ондар бо өг-бүлеге хамаарыштыр мынча деп чугаалады:
«Эгезинде 150 гектар черге тараа тарып турган улус бо. Ажылчын-кежээ, топтуг-томаанныг, кижизиг өг-бүле-дир. Шолбан Бопуяковичиниң кады төрээн акылары база мурнакчы малчыннар. Бир акызы бо чылын Наадымга мурнакчы малчыннар одуруунче кирген. Эрес Бопуякович деп кады төрээни ТР-ниң Алдарлыг малчыны деп ат алды. Черле ук-төөгүзүнден-не ажылгыр өг-бүле-дир ийин. Алышкылар кижи бүрүзү аңгы кыштаглыг, кодан бүрүзүнде 500-тен хөй шээр малды тудуп чоруурлар. Шаңнал-макталдарже киирерге, Бопуякович-ле дээр боорга, чамдык даргалар чаңгыс кижи деп бодай бергилээр. А шынында олар хөй алышкылар-дыр ийин. Чүгле Сүт-Хөл кожуунда база эвес, Тываның аңгы-аңгы кожууннарында малын малдап чоруур алышкылар-дыр».
Шолбан Бопуяковичиниң ада-иези бо хүннерде бистиң аравыста чок-даа болза, оларның кылып чораан ажыл-ижин оолдары уламчылап, чуртун ээлеп чоруурундан аңгыда, Тываның өске-даа булуңнарынче тарап чорупканы өөредиглиг-дир.
/ Айдың ОНДАР.
Авторнуң тырттырган чуруу.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn