«Улаатай» танцы-сам ансамбли – чүгле Тывада эвес, республикадан дашкаар ады-сураа билдингир апарган сургуулдарның уран чүүл коллективи.
2010 чылда Тыва Республиканың өөредилге сайыды Петр Морозовтуң айыткалы-биле эге профессионал өөредилге шугумунуң сургуулдарын өөредилгеден дашкаар хаара тудуп, оларның салым-чаяанын ажыдып сайзырадыры-биле база ол ышкаш ниити кижизидилге ажылын үре-түңнелдиг чорудар сорулга-биле Кызылдың бир дугаар профессионал училищезинге (амгы Тываның политехниктиг техникумунга) «Улаатай» танцы-сам ансамбли ажыттынган. Ансамбльдиң составынга янзы-бүрү мергежилдерде өөренип турар танцыга, хөгжүмге сонуургалдыг, чогаадыкчы салым-чаяанныг сургуулдарны хаара тудуп, киириштирип эгелээн.
Чүге «Улаатай» деп адааныл? Ансамбльдиң онзагайын онзалап демдеглээри чугула турган. Уруглар биле башкылар атты кады тургузар ажылды кылган.
Улаатай дээрге Тываның мурнуу-барыын талазында хемниң болгаш эм аржаанның ады. Дорт очулдурарга, моол дылдан «теректиг» дээни ол. Улаатай хемни дургаар бедик теректер өзүп турар, ол аттың үндезини ында бооп болур.
Терек дээрге аңгы-аңгы чоннарның культура болгаш чаңчылдарында тускай демдек болуп турар. Чижээ, скандинав мифологияда теректи аныяк болгаш чаа амыдыралдың бурган-иези-биле холбап, ону өзүлдениң болгаш чаартылганың демдээ кылдыр ужур-утказын онзалап көргүскен. Тыва үндезин культурада эң кол демдектерниң бирээзи – кижи биле бойдустуң харылзаазы. Ыдыктыг черлер деп санаттынып турар хемнер, суглар, аржааннарның бажында үнүп турар ыяштарны ылаңгыя тыва чон хүндүлээр турган.
"Будуктуг ыяшка куш чыглыр, буянныг өгге чон чыглыр" деп тыва улустуң аалчыларга хүндүткелдиг, экииргек чаңчылы база өг-бүлеге эп-найыралдың үнелииниң дугайында улустуң үлегер домаанда илереттинген. Ынчангаш будуктуг теректиң овур-хевирин өзүлдениң болгаш чаартылганың демдээ кылдыр көргүскени база тыва улустуң аас чогаалында амыдыралда улуг күштү бээр илби-шидилиг деп көргүскенин барымдаалааш, "эки", ыдыктыг теректиг черниң адын бөлүк уругларның чогаадыкчы каттыжыышкыны «Улаатай» кылдыр хүлээп алган.
Оон бээр он беш чылдың нүүрү эртип, «Улаатайның» аптаразы онзагай көргүзүглер-биле үүжелеттинип, чылдан чылче ады-сураа алгып эгелээн.
2010 чылда республиканың ниити болгаш эге профессионал өөредилге черлериниң аразында уруглар болгаш аныяктарның чогаадыкчы чоруунуң «Тиилелгениң Салюду» фестивалының тиилекчилери болганнар. Ол-ла чылдың апрельде Красноярск хоорайга делегей чергелиг «Айседора» деп чаа үениң танцыларының фестивалынга «Дайынның өңнериниң дугайында баллада» деп танцы композициязын күүсеткеш, 3-кү чергениң лауреаттары болганнар.
Моол күрүнениң Улан-Батор хоорайга 2011 чылда «Найрамдал-2011» деп делегей чергелиг фестивальдың танцы мөөрейинге тиилээш, алдын медальга төлептиг болганнар.
2011 чылда «Тыва – бистиң өргээвис»деп республика чергелиг фестивальга 3-кү чергениң лауреаттары болганнар. Ол-ла чылда «Россияның студент чазы» деп Бүгү-российжи фестивальдың республика чергелиг чадазынга «улаатайжылар» «Танцы угланыышкыны» хевиринге 1-ги черни ээлээннер.
2013-2014 чылдарда Өөредилге яамызы «Россия дээрге мен биле сен» деп аттыг республиканың профессионал өөредилге черлериниң аразынга көрүлделер организастап эрттирген. Көрүлдениң негелдези-биле сургуулдар Россияның чоннарының культуразын улуг сонуургал-биле көргүзүп бараалгатканнар. Ук хемчегге «улаатайжылар» 2 дакпыр тиилекчи атты чаалап алганнар.
Оон дараазында чылдарда «Улаатай» танцы-сам ансамбли чылдың эртип турар профессионал өөредилге черлериниң аразында фестивальдарның доктаамал киржикчилери болуп, дараазында түңнелдерлиг болганнар: «Россияның Байлаа», «Евразия» деп национал культуралар фестивалының 2014 чылдан 2024 чылдарда 6 дакпыр тиилекчилери болгаш 4 дакпыр мөөрейниң шаңналдыг черлерин алган, «Россияның студент чазы»деп Бүгү-российжи фестивальдың регионалдыг чадазының 4 дакпыр тиилекчилери болгаш 4 дакпыр мөөрейниң шаңналдыг черлерин төлептии-биле ээлеп, 2023 чылда Бүгү-российжи национал түңнел чадазынга чедиишкинниг киришкен:
«Шын» солунга мындыг чүүлдү база бижээн: “Ханты-Мансийск хоорайга 2023 чылдың июнь 11-ден 16 хүннеринде болган «Россияның студент чазы» деп Бүгү-российжи фестивальга бүгү чурттан 68 делегация, ооң иштинде 2000 ажыг студентилер киришкен. Фестивальга Тываның политехниктиг техникумунуң сургуулдарының «Улаатай» коллективи Тываны төлээлээн. Муң ажыг чогаадыкчы коллективтерниң аразындан тыва сургуулдарның «Ыдык дажым, мени камгала» деп программазын эксперттер улуг үнелээш, фестивальдың лауреады атты тывыскан. Эң-не тергиин 4 программа аразынче киргеш, тускай шаңналга төлептиг болганнар. Ол ышкаш I чергениң лауреады болган «Улаатай» коллективинге фестивальдың киржикчизиниң сертификадын тывыскан...».
Тываның аңгы-аңгы булуңнарындан өөренип келген ажы-төлдүң ылап-ла буянныг өргээзи болган техникумнуң «Улаатай» бөлүү хөгжүлдениң, өзүлдениң чалгыны болуп, салгалдан салгалче үзүлбес удазын дег улашкан узун чараш төөгүнү тургускан. Олар чаңгыс эвес удаа делегей чергелиг уран чүүл мөөрейлеринге Тываның төлээлери болуп, тыва чоннуң культуразын, бурунгу ёзу-чаңчылдарын танцы-самынга көргүзүп, көжээ-даштар, петроглифтер, төөгүлүг шинчилелдерге үндезилеп тургускан тыва национал хептерниң 5 аңгы этно-коллекцияларын уран-көргүзүүнге бараалгадып көргүскеннер.
2017 чылда Кемерово хоорайга «Культура, уран чүүл, чогаадыкчы чорук» деп төлевилелдиң «Улуг чуртум» деп делегей чергелиг хөй жанрлыг уран чүүл фестивалынга дээди шаңналды чаалап алганнар.
2023 чылда Абакан хоорайга делегей чергелиг хөй жанрлыг уран чүүл фестивалынга «КИТ» дээди шаңналдың, 1-ги черниң лауреадыдеп аттың төлептиг ээлери болган. Мөөрейниң жюризи ансамбльдиң киржикчилериниң арга-дуржулгазын, оларның бараалгаткан танцы номерлериниң чаражын бедии-биле үнелээн. Ылаңгыя «Мода театры» деп категорияга «Кыс-Даштар» деп этниктиг коллекция көргүзүүн тургусканын олар мактап, дээди шаңналды тывыскан.
2024 чылдың апрель айда Абаканга Россияда Өг-бүлениң чылынга тураскааткан XII Делегей чергелиг «Ынархас чоллары»(«Найыралдың оруктары») деп фестиваль болуп эрткен. Аңаа чурттуң 14 регионундан өөреникчилер, ол ышкаш Беларусь Республикадан болгаш Моолдан школачылар киришкен. Фестивальга Алтай биле Тывадан, Кемерово биле Иркутск областардан, Луганск Улус Республикадан база өске-даа регионнардан 24 делегация киришкен. «Улаатайжылар» 5 мөөрейниң түңнелинде 3 мөөрейге 1-ги черниң база өске ийи мөөрейге 2-ги, 3-кү черлерниң лауреаттары болганнар.
2025 чылда, «Улаатайның» юбилейлиг чылында, 3 улуг уран чүүл фестивальдарынга чедиишкинниг киришкеннер:
Май 3-те Новокузнецк хоорайга «Планета талантов» деп делегей чергелиг фестивальга Гран-при шаңналды «Мода театры» деп угланыышкынга «Бойдустуң чажыт күштериниң сүлделери» этниктиг коллекцияның көргүзүү дээш алган. «Эстрада танцызы» деп угланыышкынга «Дайынчының самы» деп чогаадыкчы күүселде дээш 1-ги чергениң лауреады деп атты тывыскан.
Май 4-те Кемерово хоорайга делегей чергелиг хөй жанрлыг уран чүүл фестивалы «КИТке» киришкеш, Гран-при шаңналды «Мода театры» деп угланыышкынга «Амгы үениң көшкүн чону» деп коллекция дээш база 1-ги чаданың лауреады шаңналды «Улустуң танцызы» деп угланыышкынга «Хамның самы» дээш алганнар.
«Улаатайжылар» бо чылын «Тываның оолдарының маадырлыг чоруктары» патриотчу төлевилелдиң боттанылгазы-биле 1-ги республика чергелиг «Театр маадырлар дугайында» фестиваль-мөөрейге киришкеннер. Мөөрейге техникумнуң доозукчузу Орлан Орлан-оолович Кууларның салым-чолунуң дугайында хөгжүмнүг шии-көргүзүгнү бараалгатканнар. Хөгжүмнүг шииге «улаатайжылар» маадырларның рольдарын ойнап, чүгле танцы номерлерин эвес, вокалдыг болгаш хөгжүмнүг композицияларны бедик деңнелге күүсеткен. «Оттуг октуң ээзи» деп шии фестивальдың «Эң эки драматургия» деп шаңналынга тиилээн.
2025 чылдың ноябрь 16-17 хүннеринде Кемерово хоорайга «Сибирь сылдыстарны чырыдып турар!» деп делегей чергелиг мөөрей-фестивальга дээди шаңналды «Душтук кыстар» деп этниктиг тыва хептер коллекциязының уран-көргүзүү дээш 1-ги чергениң лауреаттары деп атты тыва улустуң танцызын көргүскени дээш чаалап алган.
«Улаатай» танцы-сам ансамблиниң республика болгаш делегей чергелиг уран чүүл мөөрейлеринге тергиин чедиишкиннери дээрге кайгамчык чараш салым-чаяанныг ажы-төлдүң чүткүлдүү, тура-соруктуу, оларны өөредип-башкарып турар башкыларының кызымаккай чоруу-дур.
Ансамбльдиң киржикчилери сургуулдарга төнчү чок күш-шыдалды, хөглүг, чараш оюн-көргүзүглерни болгаш дыңзыг адыш часкаашкыннары кезээде үзүлбес болзун деп күзедивис!
/ Рада МОНГУШ, техникумнуң организакчы башкызы.
Чурукту техникумнуң архивинден алган.
“Шын” №49 2025 чылдың декабрь 18