Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг сентябрь 14-те Улуг-Хем кожуунче ажыл-агыйжы үнүүшкүн үезинде элээн хөй объектилерге хыналданы чоруткан. Бир-ле дугаарында Арыг-Бажы сумузунуң Көдээ культура одаанга чурттакчы чон-биле ужурашкан. Ужуражылга үезинде культура бажыңының элеп, эргилей бергенин көргеш, келир 2027 чылда «Сорунга» губернатор төлевилелинче Арыг-Бажының Көдээ культура одаан киирер аргаларын өөренип көөрүн ТР-ниң культура сайыды Виктор Чигжитке сагындырган.
Чоокта чаа Арыг-Бажында «Эзирлер уязы» хүреш залы ажыттынган-даа болза, спорттуң өске хевирлерин ойнаар зал бо сумуда чок. Школада 70 ажыг уруг өөренип турар. Сумунуң чурттакчы чонунуң саны 600 ажыг.
«Тус черниң чурттакчы чонунга таарымчалыг байдалдарны тургузары-биле Көдээ культура одаан болгаш спортчу залды чоокку чылдарда шиитпирлээр дугайында даалганы коллегаларымга бердим» – деп, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг демдеглээн.
Улаштыр Арыг-Үзүү сумузунда «Сорунза» губернатор төлевилелиниң деткимчези-биле тудуп турар Көдээ культура одааның тудуунга четкен. Ажыл кидин түлүк. Тудугнуң таваа салдынган. Амгы үеде ханаларны тудуп үндүрүпкен. Соңгалар болгаш эжиктерни эккелген. Удавас салыр. Ооң-биле чергелештир иштики дериг-херекселдерни база белеткеп турар. Чаа культура ордузунуң олуттары, сцена хептери, дериг-херекселдери белен. Ноябрь төнчүзүнде ажыл доостур.
«Тудуг ажылынга тус черниң чурттакчы чону база киржип турарын көөрге, өөрүнчүг-дүр. Ажылды хүлээнип алган тудуг организациязы шалыпкын эки ажылдап турар-дыр. Айыткан хуусаазында доозарын удуртукчузу аазады» – деп, Владислав Ховалыг чугаалаан.
Чылыдылга бирги черде
Дараазында кожуун төвү Шагаан-Арыг хоорайның чылыг электри станциязының кышка белеткелин база чаа котельнаяның тудуун барып көрген.
Баштай хоорайның котельнаязының одалга сезонунга кайы хире беленин хынаан. Специалистерниң дыңнатканы-биле алырга, белеткел ажылдары доозулган, хөмүр-даш курлавырлары четчир, бар, чуртталга бажыңнарынга болгаш социал объектилерге чылыг чогуур үе-шаанда чеде бээр.
«Амыдыралдың инфраструктуразы» деп национал төлевилел-биле чаа котельная тудуунда ажыл график ёзугаар чоруп турар. Ажылды «Восток» КХН хүлээнген. Тудугнуң участогун харыылап, удуртуп турар Начын Кууларның дыңнатканы-биле алырга, амдыызында 1 техника болгаш 12 кижи ажылда хаара туттунган. Тудугнуң таваан салыр ажылдар чоруп турар. Ажылчыннар болгаш тудуг материалдары четчир, кандыг-даа шаптараазыннар чок. 2028 чылда ажыл доостур. Начын Куулар – арга-дуржулгалыг тудугжу. Ол ооң мурнунда Чадаана болгаш Туран школаларының тудугларынга эгезинден төнчүзүнге чедир ажылдаан.
Амгы үеде хоорайны чылыг-биле хандырып турар котельная 1980 чылдарда туттунган. Ол 2015 чылдан эгелеп үрелип эгелээн. Чаа объектини дужаарынга чедир хоорайны чылыг-биле хандырып, чурум ёзугаар ажылдаар.
Республиканың энергетика болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый сайыды Эдуард Кууларның дыңнатканы-биле алырга, чаа котельная хоорайның бедик шынарлыг чылыг хандырылга хереглелин долузу-биле хандырар.
Хыналданың түңнелинде: «Котельнаяга болган коргунчуг авария соонда федералдыг яамыларның болгаш регионнарның деткимчези-биле хоорайны доңурбайн бардывыс. Ынчан чаа котельная тудар деп шиитпир хүлээп алдынган чүве. Чыл дургузунда чүгле төлевилелин кылып келдивис. Бөгүн тудугну көрдүм. Октябрьга чедир таваан салыр. План ёзугаар чаа котельнаяның тудуу келир чылдың төнчүзүнге чедер ужурлуг.
Амгы үеде ажылдап турар эрги котельнаяны база барып көрдүм. Одалга сезонун чогуур үе-шаанда эгелээр» – деп, регионнуң удуртукчузу чугаалаан.
Эмнелгеде септелге
Тываның Баштыңы улаштыр Улуг-Хем кожууннуң төп эмнелгезинге барган. Эмнелгеде амгы үеде капиталдыг септелге ажылдары чоруп турар. Объектиниң септелгезин ноябрь төнчүзүнге чедир доозары планда көрдүнген. Тудугжулар фасадты, иштики ажылдарны болгаш чылыг чорудар системаны кылып турар. Чугула чүүл болза Шагаан-Арыг хоорайның төп эмнелгезинге хирургия салбыры ажыттынар. Улуг эвес кезиишкиннерни тус черниң чурттакчы чону найысылал барбайн кестирип болур апаар.
30 кижи ажылдап турар. Плитка салыры болгаш электри шугумун киирери, чылыдылга системазынче кожары дээн ышкаш иштики ажылдар бо үеде чоруп турар дээрзин объектиниң капиталдыг септелгези дээш харыысалгалыг Владимир Зурначян дыңнаткан.
Спортчу дыштанылга төвү немешкен
Тываның Баштыңы Шагаан-Арыгда чаа спортчу дыштанылга төвүнге баргаш, тренерлер болгаш спортчулар-биле ужурашкан. Тренерлерниң төлээзи ча адар секцияның башкызы Андрей Бойбу сөс алган:
«Амгы үениң делгем, чылыг, чырык спорт залын тудуп бергенинге чазак-чагыргага өөрүп четтиргенивисти хоочун спортчулар, тренерлер, өөреникчилер доозавыс илередип тур бис. Бо залда кым-даа ойнап турар. Сайгарлыкчылар безин маңаа кээп ойнаар-дыр. Дараазында чылын улуг спорт-комплекс тудар деп турары база кончуг эки-дир. Аңаа аңгы-аңгы залдар бар апаар. Ол ажыттына бээр болза, улам эки. Ажы-төлүвүске класстан дашкаар спортчу секциялар көвүдей бээрге, корум-чурум база экижиир, кадыкшылынга база эки болур болгай. Оон аңгыда хоорайларда-даа, суурларда-даа кылгылаан спортчу шөлчүгештерниң көвүдээнинге база өөрүп тур бис. Чайгы үеде элээдилер болгаш аныяктар, улуг улус-даа ол шөлчүгештерде долу турар-дыр. Чурттакчы чоннуң 90 хуузун хаара тудуп турар деп көөр-дүр мен. Черле ынчаш чүгле спорт залдар эвес, а социал объектилер база дыка немежип тур. Кылып чорудуп турар ажылыңар дээш өөрүп четтиргенивисти Улуг-Хем кожууннуң спорт школазының коллективи илередип тур бис, Владислав Товарищтаевич».
Республиканың удуртукчузу Улуг-Хем кожуунче ажыл-агыйжы үнүүшкүнүн түңнеп тура чугаалаан:
«Совет үеде хоорайны чаа тудуп турда, оруктарны кылган ояар мынча чылдар дургузунда орук септелгезинче эглип келбээн турган. Шагаан-Арыг хоорайның Октябрьская кудумчузунуң оруун септээр деп шиитпирлээн турган бис. Ажыл кидин түлүк чоруп тур. Орукту калбартып, чаартып турар. Чадаг кижилерге тротуарларны база немей кылыры планда көрдүнген. Чоокку үелерде орук септелгези доостур ужурлуг.
Ол ышкаш бичии уругларның уран чүүл школазының тудуунга база четтим. Шагда эгелээш, ара кагдынган турган тудуг чүве. Ол тудугну доозуп, ажыглалче киирер деп шиитпирлээн улус бис. Бо чылды төнчүледир ажыл доостур. Ажы-төл чаа оран-савага хөгжүм херекселдеринге өөредилгезин уламчылаар. Бодап көрүңер даан, дөртен чыл болганда, ынчан-на эгелеп чыткан тудугну улаштырып, доозуп турарывыс бо-дур.
Бо чылдың апрель айда Шагаан-Арыг хоорайга чаа спорт залын ажыткан турган бис. Бөгүн аңаа база аалдап четкеш, тренерлер болгаш өөреникчилер-биле ужураштым. Бо чылын улуг спорт-комплексти тудуп эгелээр бис. Мындыг эки спорт залдары, комплекстер турда, үре-түңнелдиг ажылдаарынче тренерлерни, башкыларны кыйгырдым. Биске чемпионнар херек.
Эмнелгеде септелгени база хынадым. Ажыл дыка шынарлыг чоруп турар-дыр. Чурттакчы чон септеттинген эмнелге болгаш чаа дериг-херексел дээш өөрүүр боор деп идегеп тур мен».
Айдың ОНДАР.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn