| Проза |
(Барымдаалыг чечен чугаа)
Эрткен вектиң дөртен-бежен чылдарында Чаа-Хөл суурнуң чанынга, бойдузу-биле эгээртинмес байлак Улуг-Хем кыдыынга, "Татарлар хоорайы" деп адаарывыс чавыт бажыңнарлыг, чыраа кажааларлыг, бичии сууржугаш турган. Дагаалары, кастары, индюктары көктүг-шыктыг кудумчуда оъттап, чаяңнадыр кылаштажып чоруурлар. Ортулуктуг алаактарында коданнар, эликтер хөйү-биле көскүлең. Өдүректер, черлик кастар, дуруяалар ак-көк дээрде хостуг ушканын хүн бүрүде көрүп болур сен. Кызыл-кат, долаана, чодураа алаактарында базым санай. Оът-сигени хөлбең, сүстүрүме. Ол чоок-кавыга хөлдер база хөй турган. "Беш-терек", "Узун-хөл", "Борбак-хөл", "Улуг-хөл", "Эштивес-хөл" дээш баар. Ол суурга баштай Саян артындан көжүп келген хакастар азы татарлар дижиривис чон келгеш, сууржуп чурттай бергеннер. Чоорту орус чон, эвээш санныг тывалар база катчып, бажыңнар тудуп немешкеннер.
Кашпалдың Кезек-Саттарының Шойдук уруу Сой-Сүрүң ынчан дөртен хар ажа дүжүп турган. Өг-бүле туткандан бээр элээн болуп, он дугаар хеймер оглун божаан чылы. Январь айда төрүттүнген оглу дөрт айлыг. Өөнүң ээзи Кажыкай оглу Кыргыс. Хемечи, аңнап-меңнээр, тоолчу, чарын салыр, хеме чазаар шевер база бир онзагай чаяанныг кижи болган. Сой-Сүрүң боду алгы-кешке эптиг, алгыдан хол-хаптары, чеңи-чоктар, негейлер даараар, черле ынчаш дааранырынга салымныг турган. Саап ижер инектерлиг, аңгор өшкүлерлиг, амыдыралы шуудай берген турганнар.
Ынчан 1965 чылдың май ай. Бир-ле хүн өөнүң ээзи даштыгаар үнүп-кирип, хараттынып, чаңгыс черге олуртунмастап тура хүнзээн.
— Чүү болган? — деп айтырарга, — Арай сагыш-сеткилим дүвүрелде тур, эжим — деп чажырбайн харыылаан. Чүве эндевези кедергей, тускай чаяанныг кижи турган.
Кежээ хөй ажы-төлүн аъшкарып-чемгергеш, удуп чыткылапканнар. Сой-Сүрүң бичии оглун куспактааш, удуй берген. Чүгле бажың ээзи-ле үнүп-кирип, улузун оттурбазын бодап, шимээн-дааш үндүрбейн, боду-ла хөлүнде дүвүреп чоруп турган. Май айның кончуг-даа дүмбей караңгы дүнү болган.
Бир кижи-ле Сой-Сүрүңнү эктинден күштүг силгээнинден оттуп келген. Карактарын көрүп кээрге, кады чурттаан эжи: "Дүрген туруңар! Улуг суг келди! Улуг-Хем улгаткан! — деп девидээни кончуг. — Ажы-төлүң хепкер! Мен кожаларны оттуруп дамчыдайн!" — дээш, үне халаан.
Сой-Сүрүң мөгүдээнинден баштай-ла дашкаар үне халаан. Чүү-даа көзүлбес, дүмбей. Чүгле улгаткан хемниң шаалаан даажы дыңналыр. Кожаларының көзенектерин соктап, оттуруп маңнаан өөнүң ээзиниң үнүн безин ужу-кыдыын дыңнап четтиккен. Дедир кире халааш, баштай-ла уругларының улугларын оттургулапкан. Олар хөөкүйлер саваарап, чүвениң ужур-утказын билбейн олурза-даа, боттары кеттине бергеннер. Ол аразында кажааларда мал-маганын Кыргыс үндүргеш, улуг суурже углай сүрүпкен.
Бажыңы бедик дөң кырында туттунган болгаш, суг бажың иштинче кирбейн, кезек када-ла долгандыр бүзээлей агып келген болган. Чамдык оңгар черлерге дөңмек ажыр сүзүп чорааш, өртеглиг хемезин чежип эккелгеш, узун хендири-биле эжик тудазынга баглай тыртып каан. Быжыглавас болза хоржок, хемези дажаан хем-биле өскээр ага берип болур. Арга-дуржулгалыг болгаш, ооң шимчээшкиннери кашпагай, бүзүрелдиг. Ол бүгүнү кыла каапкаш, бажыңында улузунче дузалажы берген. Ажы-төлүн дүвү-далаш-биле кеттиндиргеш, даштыгаар үне халышканнар. Суг тереңнээш, өске бажыңнарның иштинче кирип эгелей берген. Кайы-даа таладан улустуң девидээн, корткан алгы-кышкызы дыңналыр. Мал-маган мөөрээн, сүртенчиг-ле!
Хем кыдыында сууржугаш болгаш, барык өг бүрүзү хемелиг, ынчалза-даа хеме чок улус база бар. Сой-Сүрүң ажы-төлү-биле хемезинге сыңмарлажып олурупканнар. Хемези чок аныяк кожаларынга олут чедишпейн барган. Чүгле элээди уруун олуртуп алганнар. Харын-даа эң бичиилери-биле шупту сыңчы бергеннер. Ам хемеде улус шимченир безин харык чок, тырлы бергеннер. Кижилер оон көвүдээр болза, бичии-ле шимчээшкинден хеме чайылза, айыылдыг-ла. Азы болза чүъктен аартаан хемениң эриин чалгыг ажыр шаапса, бүрүнү-биле хемче дүлдүнүп киргеннери ол.
Хемеге сыңышпайн барган кожаларын катап келгеш алыр бооп аазааш, Кыргыс эшкииштерде барган. Ол дуржулгалыг хемечи, балыкчы. Чөргекте оглун бир холунга тутпушаан, узун ыяшка пөстү ораагаш, эки, үр кыпсын дээш, гудрон чаап каан чырыткыны кывыскаш, хеме бажынга орук чырыдып бээр берге ажыл база Сой-Сүрүңге таварышкан. Хемечини сагындырып чорбаска, хоржок. Караңгыда ушкан теректер, талдар кырынче хөме барза, хеме чайлы берип болур. Ынчан оларның чаш ажы-төлү-биле амы-тынныг үнери берге-ле. Чырытпышаан, моондактар таваржырга-ла: "Оң талаже! Солагай талаже, эжер!" — деп боостаазы дунгуже, алгырып чораан. Дажаан хемниң даажындан үнү орта дыңналбас. Айыыл-халап, шынап-ла, мыяда.
Уруглары дыка доңмазыннар, кортпазыннар дээш, чуга чоорган-биле кырындан Сой-Сүрүң шуглап алган. Олары куспактанчып алган-даа болза, дөмей-ле кортканындан ыглажып чорааннар. Ава кижиниң чүрээ ажы-төлүн кээргээш, саргып, аарып турган.
Улгаткан хем кургаг черлерни эжелевишаан, калбарып бар-ла чыткан. Чалгыглар, агымнар кайы-даа талазындан кээр болгаш, хемези ыңай-бээр чайлыңайнып-ла чораан. Хемезиниң бажы өскээр-даа угланы бээр, чүгле күштүг эжип чорааш, шын угландырып алыр. Дуржулга чок хемечи болза, чаңгыс черге бөөлденип туруп берзе хөңнү. Дажаан хемниң чаңы берге-ле. Ынак эжи Кыргыс черле шыырак хемечи болгаш, бергедежип чорза-даа, удаваанда улузун Чаа-Хөл суур бетинде бедик дөң кырынга онча-менди эккелген. Өг-бүлезин кургаг черге дүжүрүп кааш, Кыргыс өскелерге дузалажыр дээш, хемезин катап эжиндирип кирипкен. Манап турар кожаларын алыр, бажыңнарны база эргий көөр апаар. Караңгыда кымнар суурдан үнүп четтикпээн, кымнар хемелерде олурупканы билдинмес. Ам дедир чорууру чүгээр, чүге дизе хем талазындан кургаг черге чедир хемелерниң оттары кызаңнаар. Оруктуң уг-шии билдингир. Хемелери чок улус, улгаткан суг дам-на немежип тереңнээрге, бажыңнарының серилериниң кырынче үне халышкаш, тын менди үнгеннер. От шап, хемечилер дыңназын дээш, кускуннап, алгыржып шаг бооп турганнар. Ынчанмаска хоржок, оларны караңгыда эскербейн барып болур. Баштай-ла чаш ажы-төлүн, кырганнарын, аарып-аржаан улузун хемелерге чорудуп турганнар. Кыргыс база кожаларындан эгелээш, каш-даа кижиниң амы-тынын ап, кедээр дөң кырынга чедирген. Ол база өске хемечилер дег тура дүшпээн. Аныяктарга арга-сүмезин чай кадында берип турган. Чүгле дем херек деп чүвени кижи бүрүзү билип турган. Хемечилер сөөлгү улусту уурук-сууруктап эккелгеш, хемелерин кургаг черже үндүр тырткылааш, могап-шылаанындан ол-ла черинге барып ужуп турганнар. Мөөреп чалгаан хемге хеме эжерге, берге болбайн канчаар ийик. Чер аразы база херии. Агымның чалгыглары чамдыкта кайы-даа талазындан шурадыр. Чилчии үстүп, доңуп-дожааннары-даа кедергей, чамдыктарының адыштарының ишти оюлгулап, суглаңгылай бергилээн. Сой-Сүрүң баштаан херээжен чон хемден баштай үнген хемечилерниң аксы-боксунга изиг шайны тудуп, ижиртип тургаш, оңгарып ап турганнар. Даң бажынга чедир чонну чаңгыс-даа чидириг чокка камгалап четтигипкеннер.
Чаа-Хөл чону, баштаар черниң даргалары ол дүне чүү болуп турганын-даа билбээннер. Эртен оттуп кээрге, "Татарлар хоорайының" чурттакчылары суур адаанда дөң кырында көжүп келгеннер болган. Муңгашталгаш тереңнээн сугга барган чамдык мал-маганны санаваска, олар дөгере онча-менди. Коргунчуг, дыш чок дүн болганын чоннуң могап-шылаан арын-шырайлары сөс чокка сөглеп турган.
Эртенинде таныш-көрүжүнүң, дөргүл-төрелиниң кырынче хөй кезии көжүп киргеннер. Чамдыктарын школаның интернадынга хоргадал кылдыр чыттырган. Маадыр ие Сой-Сүрүңнүң өг-бүлезинге, көвей ажы-төлдүг дээш, школа бажыңын хүлээдип берген. Кыргыс интернатка таңныыл болуп ажылдап турганы база ажыктыг болганы ол.
Улуг суг чоорту тыртыла бээрге, чон суурунче катап көжүп чоруур дээрге, даргалар ынатпааннар. Даргаларга барып ужуражырга: "Силерниң бичии суур хамаанчок, Чаа-Хөл безин суг адаанга баар" — дээрге, чон бүзүревейн турган. Ынчалдыр-ла “Татарлар хоорайы” олчаан кагдынган, салым-чолу шиитпирлеттинген.
Тывавыстың чараш булуңу, бичии сууржугаш – "Татарлар хоорайы" кагдынгандан бээр эрткен 2025 чылда таптыг-ла 60 чыл болган. Ол дүне улуг сугдан дезип үнген чоннуң аразындан эң бичиизи, Сой-Сүрүңнүң "чөргек" назылыг оглу база 60 харлаан.
Дажаан хемни баштай эскерип кааш, бүдүн суурнуң чонун, үжен-дөртен хире өг-бүлени сагындырып, камгалап каан Кыргыстың татар, орус эштери ижер-чиирин чүктеп алгаш, холун тудуп, четтиргенин илередип, ужуражып кээп чорааны база солун.
Дүне келген сугну кым-даа эскербээн болза, та чеже кижи девидээнинден амы-тынындан чарлыр турган. Чамдыктарының кургаг черже үндүр тыртып кааш, өртевээн хемелери улгаткан хемниң агымының аайы-биле өскээр салдап чоргулай барган болган. Ынчангаш хеме чок улус элээн хөй апарган. Караңгыда оларны кайыын тывар сен? Дилеп маңнаар безин харык чок. Ажы-төлүң тынын камгалап аптар үең көңгүс кызыы. Чүгле шын хөделгенинден хамааржыр. Артык үе бердинмээн деп чүвени хем-далай кыдыынга бүгү назынында чурттап чораан улус билир. Кыска үеде четтигер ужурлуг сен. Дажаан хем сени манавас.
Чоннар аразында найырал ындыг күштүг, бүзүрелдиг турганы ол. Бот-боттарынга дузалажыр. Дажаан хемге безин алдыртпас. Кажан-даа аразында аңгы язы-сөөгүн ылгашпайн чорааннар. Экииргек, өске кижилерге чүгле экини күзеп турганы билдингир. Сой-Сүрүңнүң өг-бүлези "Татарлар хоорайынга" көжүп келирге, даартазында хүнде кожалары хакас херээженнер саап ижер ийи өшкү багга чедип алган келгеннер. Ажы-төлүңерге өшкү сүдүнден ижиртир силер деп. Мал-маганы-даа көзүлбес, хөй ажы-төлдүг боорга, кээргей бергеннер хире. Херек кырында мал-маганын хемниң ындындан, Ортаа-Хемден кежирип ап четтикпейн турганнар. Ол безин улустуң демниг, өскелешпезиниң чижээ, бадыткалы-дыр.
Ынчан сургуулдар үш-дөрт километр хире черге кылаштажып, школага өөренип барып турганнар. Эртен эрте шупту чыглып алгаш, Чаа-Хөл суурже углай кылаштажып үнүптерлер. Соок кыш, чаъс-чайыктыг, изиг чайгы хүннер-даа дивес. Чамдык тенек оолдарны бажыңынга онаалгазын күүсетпээнинден кичээлдер соонда башкылары арттырып алырлар. Ындыг өөрүн база черле кагбастар. Караңгылааже манап алгаш, ыяап-ла кады чанарлар. Өөренир школазы чеже-даа ырак болза, кичээлдерни чылдагаан чокка үспестер. Сургуул үезинде-ле хевирлеттинген найыралды үревейн, улгаткыже, бүгү назынында камнап келгеннери ол. Улуг улузувустуң ындыг кайгамчык найыралын угаан-медерелимге чаптап, сактып келгеш-ле, караам чажы сыстып келир ийин.
Язы-сөөгү ылгалдыг-даа бол, хакастарның, орустарның, тываларның найыралдыг чурттап чораан бичии сууржугажы чырык өртемчей кырындан ис чок читкен. Ынчалза-даа тоо-быдарай көшкүлей-даа берген болза, олар ону утпас, аңаа чурттап чораан улустуң чүректеринге, сактыышкыннарынга ам-даа үр чурттаар. Чүге дизе чурттакчылары улуг назылаан-даа болза, бичии сууржугажын утпайн, сактып чоруурлар. Адыш ишти дег хензиг ораны хайыралыг өшпес сылдызы бооп, кезээ мөңгеде сеткилдеринде чайнап, чырып арткан.
Бойдустуң бүгү-ле карак өөртүр чаражынга шиметтирген турган эргим өдээвистиң ээлери чыл келген тудум-на эвээжеп турар. Читкен суурувустуң соондан төре-аралчып, удаа-дараа аъттанып тур бис. Эң-не кударанчыг чүүл: "Татарлар хоорайынга" ам кажан-даа чаштар төрүттүнмес. Оларның чаптанчыг каткызы кажан-даа чаңгыланмас... Кажан-даа...
Юрий ТУҢ-ООЛ, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту интернеттен алган.
“Шын” №5 2026 чылдың февраль 12