Чаян Иванович Бурбу тускай шериг операциязынче 2022 чылда керээ чаргаш, дайзынны базар дээш Тываның эрес-дидим оолдары-биле эгин кожа коргуш чок тулчуп турган...
Бир катап Украинаның бир суурун хостажыры-биле дайынчы даалга үезинде Чаян буступ калган ээн бажың чанында өскүссүргей ыт оглун көрүп каан. Кээргээш, чемгерип каарга, ыт ооң соондан эдерип чоруп берген. Чажындан тура дириг амытаннарга, ылаңгыя ыттарга ынак Чаян ытты Умка деп адааш, ээлчеглиг шөлээзи кээрге, ол ыдын Тываже эдертип эккелген...
Хеймер-даа бол, эргээ өөренмээн
“Бажыңга хаски уксаалыг ыт эдертип алган кээрге, чарашсынып, чаптап шаг болган бис. Оозу оглумдан шуут ыравас, чугаа билири кончуг, дыка угаанныг ыт болган. Оглум ыдын чуп, чассыдып шаг боор кижи. Кайнаар-даа баарда оозун эдертип алыр турду.
Чаян хеймер оглум-дур. Ол Чиңгис деп акызының болгаш Чимис, Чаяана, Чинчи угбаларының эрге-чассыг дуңмазы кылдыр төрүттүнген-даа болза, бичиизинден тура кончуг шыдамык, аңдарлы-даа бергеш, черле ыглавас, быжыг туруштуг, кашпагай кылдыр өзүп келген. Үш харлыында-ла от салып өөренип алган. Бичиизинден тура ыттарга ынак. Эге класска өөренип турган үезинде боттарывыстың Ак-Хол деп ыдывыс ооң чип турган печеньезин алыр дээш, чаагын шыйыпкан. Ынчаар чаагында сорбу артып калган. Ол хиреде ыдынга ынак, кезээде чассыдар кижи.
Ындындан спортчу дурт-сынныг болгаш ылаңгыя хүрежиринге ынак турган. Ол талазы-биле шаңнал-макталдары дыка хөй. Клазынга идепкейжи, оюн-баштак, кезээде хүлүмзүрүп чоруур чазык чаңныг кижи деп эш-өөрү-даа, башкылары-даа чугаалаар турду.
Улуг акызы, угбалары кончуптарга-даа, чүгле каттырып каар, черле ажынып-хорадап турганын көрбээн бис. Чадаананың 2 дугаар школазынга 9 класска чедир өөренгеш, ортумак тускай өөредилге черинге кирер күзелдиг боорга, Кызылче көжүп келген бис. Та чүге-ле ийик, ол колдуунда ажылчын мергежилдер сонуургаар болган: каңнакчы, тудугга хамаарышкан мергежилдер дээш, дээди эртем чок-даа болза, амыдыралга ажыктыг дооскан үүрмек мергежилдери-ле хөй кижи.
Бажың чок улуска пансионат
Оглумнуң бичиизинден тура күзелдери дыка чаптанчыг: “Өзүп келгеш, хөй мал-маган азыраар мен, трактор садып алгаш, шуптуңарны азыраар мен!” — дээр турду. Ол анаа эвес ындыг бодалдыг чугаалап чораан боор. Бо хүнде оглум аравыста чок-даа болза, ооң соондан келген төлевирлери-биле бисти азырап чорууру бо-дур деп, уругларым-биле чугаалажып олурар-дыр бис. Ооң ол күзели шак мынчаар боттанганы ол ыйнаан...” – деп, Роза Кырыновна оглунуң ТШО-га киржип тургаш, ажылдап алган акша-шалыңы-биле чер участогу садып алгаш, бодунга чурттаар бажыңны тудуп үндүрүп алганын, кады төрээннеринге болгаш чоок улузунга бүгү талалыг деткимчени көргүзүп, машина-балгатты безин садып бээр турганын чугаалады. Оглунуң база бир күзели — дайын төнүп каарга, Кызылга бажың чок улус чурттадыр пансионат тудуп алыр мен деп чугаалап турганын ава сагынды.
“Бир катап 1 класска өөренип тургаш, январь айның кончуг соок хүннериниң бирээзинде, киживис сураг барган. Орайтап, караңгылай бээрге, шупту үнүп, Чаянны кыйгырып, дилеп эгелээн бис. Киживис кайда-даа чок. Коргуп-даа. Канчангаш көөрүвүске, Ак-Хол кажаазының даштында ээрип турар болган. Бо ыт чүге үгээнче кирбейн турар чоор, чүнү ээрип турары ол дээш, ооң үгээн бакылаптарывыска, күжүр дуңмавыс ында чыдыр-ла! Ойнап тургаш, орайтай бээрге, кончуттурарындан корткаш, ыдының кажаазынче кире бергеш, удуй берген болган” — деп, Новосибирск хоорайда чурттап чоруур Чаяана угбазы дуңмазын чаптап сагынды.
Бичии-даа олут олурбас чаңы-биле Чаян аңгы-аңгы тудугларга ажылдап турган. Кады чурттаар эжи Айнура Шактарга ол-ла үелерде, Сарыг-Сепке тудуг тудуп тургаш, таваржы берген. Олар Аделина деп чаптанчыг кыстыг болганнар. Уруу ам 11 харлыг.
Четтигиптейн, дээн ышкаш
“ТШО эгелей бээрге, бир дугаар чоруурда, биске чугаалавайн чорупкан болган. Чедип келгеш, үр болбаанда катап база чорупкан. Оон шөлээлеп кээп чорда, көөрүвүске, ийи катап балыгланган болду. Ол ынчан шөлээлеп кээп чорааш, ыт эдертип алган келген. Үш дугаар чоруур деп турда, шала салыксавайн турдувус. Элдеп чүвези, чоруур хүнү кээрге-ле, командирлери дараазында айже чылдырза-чылдырза, үш ай чеде берген. Бис ийи удаа балыгланган боорга, ындыг-дыр аа деп бодап турган бис. Айтырарывыска, шериг дугайында боду чүнү-даа чугаалавас. Ол ынчан эскергенивис, оглумнуң аажызы дыка чиктиг өскерлип, хөй-ле кижи бажынга кирбес чүүлдер чугаалаар апарган. Кудумчуда баннерлерде азып каан ТШО-га чок болган маадырларның аразында 2022 чылда кады дайылдажып турган эжин көрүп кааш: “Бо багай эр база мында турар шей. Удавас мээң чуруум база мынчаар астына бээр боор. Ам чорткаш, келбейн баар-даа чадавас мен. Тураскаалдан кылып каар силер...” — дей бээрге, “Орталан! Сен шупту чүвени шыдаар ийик сен чоп, оглум, чанып кээр сен, ажырбас” — деп оожуктуруп-даа турдум.
ТШО-же үш дугаар чоруур деп тургаш, черле боду эндевейн турган боор. Чаңгыс чайын бүгү төрелдерин шуптузун кезип каапкан болган. Чадаанада башкыларынга конфеталар, чечектерлиг чедип, бир дыңнаарывыска, Бии-Хемде, оон Сарыг-Септе, Тожуда дээш кайда-даа чоруп турарын дыңнааш, кайгап турган бис. Ыдын, Умканы эдертип алгаш, Тываның чараш булуңнарынга, хемнер, хөлдеринге, тайга-таңдыга дээш четпээн чери чок. Сактырга-ла, четтигиптейн дээн ышкаш...
Төрүттүнген хүнүнде ...
Сөөлгү катап оглум харылзааже 2024 чылдың декабрь 24-те үнген соонда, чиде бээрге, декабрь 27-де ыды Умка база чиде берген. Умка! Умка! деп кыйгырган, кайда-даа чок. Анаа хүннерде мени садыг азы автобус доктаамы чедир үдеп кааш, дедир халып чана бээр турган ыдывыс, хенертен чиде бээрге, хоорайның черлик ыттарын тудар улуска таваржы бербээн бе дээш коргуп, дилеп-ле турган бис. База бир элдеп чүвези, чидер мурнунда улуп база эгелээн. Кончуптарымга, анаа апаар. Уругларымга, бо ыдывыс чүге улуп эгеледи деп, чугаалап турдум. Ынчап турумда, оглум олчаан харылзааже үнмейн барган. Боду-даа сураг, ыды-даа сураг.
...2024 чылдың декабрь 24-те дайынчы даалга күүседип үнгеш, ээп келбейн барган дугайында бо-ла чылдар дургузунда кады чоруп турган Шолбан деп эжи беш хонганда, долгап келгеш, дамчыткан. 2025 чылдың январь 10-да эштери оглумнуң соондан киргеш, ооң мөчүзүн тып эккелгеш, видеозун тырттыргаш, бисче октап бээрге, арнын танып турзувусса-даа, бүзүрээри берге, дыка берге болду... 200 деп борт Кызылга январь 22-де ужуп кээрге, уткуп алдывыс. Январь 25-те – төрүттүнген хүнүнде, төрээн Тывазының алдын довураан оглум шугланып алды.
Умка тыптып келген!
Оглум чокта 2025 чылдың кыжы, чазы, чайы, күзү база катап кыштың төнчү чок соок хүннери чылар-чылбас эртип турган... Бир хүн оглумнуң ол-ла Шолбан эжи шөлээлеп чедип келгеш, самолеттан дүжүп кээрге, Умка уткуп турар болган. Эжиниң ыдын танып кааш, Умка! Умка! деп кыйгыра бээрге, аэропорт ажылдакчылары ооң шын адын, ээзин манап турар ыт дээрзин ам-на билип алган-дыр. Бир чыл дургузунда ытты чемгерип, ажаап-карактап турганынга дыка өөрүп, аэропорттуң бүгү ажылдакчыларынга, удуртулгазынга сеткиливис ханызындан четтиргенивис илередип тур бис!
“Аэропортка борт кээрге-ле, шериг оолдар уткуп турар хаски ыт тыптып келген деп, бистиң ажылдакчыларывыс чугаалап кээп турду. Хоорайның черлик ыттарының бирээзи ыйнаан дээш, бистиң ажылдакчыларывыс ойладып шаг болган. Бир ажылдакчы азырап алыр дээш, бажыңынче ап-даа турган. Хоржок болган. Катап база аэропортка халып кээр. Ынчаар бир чыл болган ыт-тыр. Ооң кээргенчиг төөгүзүн сөөлүнде билип алгаш, шупту Умкага дыка ынак апарган бис. Ону ойладыр хамаанчок, кижи бүрүзү чассыдар, чемгерер. Аэропорттуң ниити ыды апарган. Бо ыттың төөгүзүн дыңнааш, барымдаалыг кино тырттырар, ытка тураскаал-даа кылыксаан чугаалар үнүп тур. Чуртталга узун. Үе көргүзер. Хөөкүй Умка кайы хире шыдаар, ол хире чоруп тургай аан” — деп, “Аэропорт Кызыл” ФУБ-туң директору Олег Бады чугаалады.
"Ыдывыс аэропортта деп дыңнап кааш-ла, ол-ла дораан чеде бээривиске, шынап-ла, Умкавыс бо-дур! Бисти көрүп кааш, карак-кулак чок халып келгеш, кудуруун чайып, чассып турда, канчаар ону! Шуут кижи баары ажыыр! Оон өөренген чаңы-биле машина иштинче кире халааш, олуруп алды. Чанып келдивис. Өөрүүрүвүс аажок. Умка-даа, мен-даа. Ыдым келген дораан херим иштинде оглум-биле чурттап турган бажыңчыгажынче (времянка) халып-ла каан. Кудуруун чайып, улуг бажыңның өрээлдерин шуптузун эргий кезип, ээзин дилеп халып туруп берген. Оглумнуң чуруун көргеш, чыттап, чаагын үстүрүп шаг болган. Баштайгы хүнде чем каап бээримге, аажок чемненген. Эртенинден эгелеп бичии бажыңның эргининге чыдыпкаш, чем чивестей берген. Неделя чедер-четпес чыдырда, катап база чиде берген. База-ла аэропортта сураа үнген. Бис ону катап сүрбедивис. Умканың ам чуртталгазының кол утказы – ээзин манаары болганда, бис ону канчаар-даа албадап шыдавас бис деп билгеш, өйлеп-өйлеп барып каап, чемгерип каар-дыр бис.
Төнмес төөгү
Бо чылдың январь 25-те оглумнуң бир чылдаанында ооң хөөрүнче эдертип чедирээлиңер деп бир дап бергеш, уругларым-биле соксап кагдывыс. Чүге дээрге ээзи ында деп билип алыр болза, Умка оон чорбайн, аңаа-ла ынчаар сөөлгү хүнүнге чедир артып каарын билир бис. Киноларда безин ындыг болур ийик чоп. Ынчангаш куруг-даа болза, бодунуң идегели-биле ам-даа ыдывыс чурттазын. Шериг хептиг улус көргеш, бичии-даа болза, оларның аразынга ээзин сактып чоруур ыйнаан. Умка ам оглум эжи Шолбанны уткуп, үдеп турар. Чүге дээрге ол ону эки таныыр. Кайгамчыктыг угаанныг Умкавыс шыдавыже ээзин манаар... Бистиң оглувус чок-даа болза, бердинген чараш ыды ооң адын катап база чонче үндүрүп кагды. Бис оглувуска тураскаал кылырын планнап турар бис. Ам ооң чанынга ыдын база кады турар кылдыр кылыр бодалда кээп тур бис” – деп, маадырның хүндүлүг авазы Роза Кырыновна чугаазын доосту.
Аэропорттуң хүндүлүг чурттакчызы болган Умканың ээзинге ол хире шынчы бердингенин улус шуут кайгап турар. "Хатико" деп кинода дег кара олчаан төөгү бо хүнде чанывыста болуп турар. Чүгле ол кинода ыт акитоину деп япон уксаалыг турган болза, Тываның Умказы хаски уксаалыг. Ол ам 3 харлыг.
Тускай шериг операциязы дөмей-ле Россияның Тиилелгези-биле доостур. Умканың төөгүзү төнмес. Ол ээзин шыдавыже манаар. Шыдаш, Умка! Сеңээ бүдүн Тыва ынак!
2026 чылдың январьның дыштаныр хүннеринде бижиткен интервью соонда, бо хүннерде катап база Р.К. Бурбу-биле харылзашкаш, айтырарымга, оглунуң бир чылдаанында төрел аймак ооң чевээн сегиткеш, Умкага ужуражып, аэропортка четкеш, чемниң экизин каап бергеш, сагынганын чидир шаанга киир чассыткаш, чанып келгенин чугаалады.
/ К. МОНГУШ.
Чуруктарны Р.К. БУРБУНУҢ хууда архивинден алган.