Мөңге меңгилерлиг Мөңгүн-Тайганың кызы Валентина Ондар Каргы хемниң унунда Кызыл-Шанчыг деп кыштагга 1964 чылдың ноябрь 11-де ада-иезиниң 7 дугаар уруу бооп, чырык черге чаяаттынып төрүттүнген. Бичиизинде ону Валюша, Валяжык деп чассыда адаар турганнар.
Бичиизинде фамилиязы — Санаа. Ук ызыгууру — Салчактар. Авазы 10 ажы-төлдү төрээш азырап өстүрген Маадыр ие. Ада-иези – малчыннар. 1970 чылда авазы 10 дугаар уруун божааш, чырык өртемчейден чарлып турда, бичии Валя 6 харлыг турган. Авазының орнун солаан улуг угбаларының ачызында олар бут кырынга туруп, өзүп-мандып келгеннер. Валя бичиизинден тура кончуг шимченгир, өл хаак дег ээлгир, акробатика, гимнастикага салым-чаяанныы-биле ону “Цирк Валя” деп база чаптап адаар турганнар. Школачы чылдарында-ла бодунуң эрес-шоваа, кашпагайы-биле спорттуң чиик атлетикага, хол бөмбүүнге, баскетболга онза сундулуг ойнаар чораан болгаш эрес-кежээ, ус-шевер, даараныры-биле эш-өөрүнүң, чаңгыс чер чурттугларының кичээнгейин хаара тудупкан. Ону таныыр, билир чаңгыс чер чурттуу Айлаңмаа Шөмбүл ооң дугайында “Челээш өңнүг, чечек ышкаш чараш, салым-чаяанныг кижи” деп үнелээнинде ужур-ла бар.
1982 чылдың чайы Валентинага онзагай чыл болган: Тываның күрүне филармониязынга комиссия мурнунга Валентина Санаа уран чүүл шылгалдаларын чедиишкинниг эрткеш, “Чалыы-Назын” эстрада цирк бөлүүнүң акробат артизи болган.
1989 чылда өг-бүле тудуп, Тожу оглу Александр Ондар-биле чурттааш, 3 ажы-төлдүг, 6 чаптанчыг уйнуктарлыг болганнар. Ондар- лар – “Ынакшыл болгаш шынчы чорук дээш” деп медальдың эдилекчилери. Уругларының адазы Александр Ондар Фрунзе хоорайның ужар чүүл училищезин дооскаш, Кызылдың аэропортунга пенсия үнгүжеге чедир ажылдаан. Ондарларның улуг уруу Азияназы Тываның күрүне университедин дооскан, амгы үеде сайгарлыкчы болуп ажылдап чоруур. Ортуну Алдынай болгаш хеймер оглу Начын угбазынга дузалажып, аъш-чем сайгарлыкчылары болуп ажылдап чоруурлар.
“Салым-чаяанныг кижи бүгү талазынга дески болур” деп чугаада ужур-ла бар. Валентина Салчаковна 1985 чылда чаңгыс чылдың парикмахер мергежилинге өөренгеш, кижилерниң ужу-бажын чараштаар мастер база болган. “Алдын-Ширээ” танцы бөлүүнүң киржикчизи, олар 2024 чылда танцылар мөөрейинге киришкеш, Чоннар аразының танцыларының 1-ги чергениң лауреаттары болганнар. Валентина Салчаковна “Идегел” волонтёр бөлүүнүң идепкейжизи. 2020 чылда пандемия үезинде Республика эмнелгезинге 500 масканы, тускай шериг операциязының дайынчыларынга чылыг чеңи- чоктарны, бөрттерни, уктарны даарап дузалаан.
Бойдустан чаяалгалыг ус-шевер, чечен чогаалга сундулуг, шүлүк чогаадыр, ону уран чечени-биле дыңнакчының кичээнгейин сорунзалап, бүзүрелдии-биле дамчыдып, аянныг номчуурунга сундулуг.
Амгы үеде хоорайның хөй-ниити организацияларының ажыл-херектериниң идепкейжизи, “Супер кырган-авайлар” мөөрейлерниң каш дакпыр тиилекчизи, хөй шаңнал-макталдарның эдилекчизи: Бүгү-россия хөй-ниити организациязының хоочуннарының “Хүндүткелдиң демдээ”, Ленинчи комсомолдуң 100 чылының, Россияның Херээженнер чөвүлелиниң медалы, Бүгү-россияның Улусчу фронтузунуң Тывада салбырының “Шупту чүүлдү Тиилелгеже!” деп төлевилелдиң медалы, ТР-ниң Чазак Баштыңының Хүндүлел бижииниң база “Культураның тергиини”, бо Чаа чыл бүдүүзүнде “Тываның улустуң ус-шевери” деп бедик күрүне шаңналынга төлептиг болган.
Ол Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, “Чараш оран Мөңгүн-Тайгам” деп номну чырыкче үндүрген, удавас “Сарлык малым” деп номун үндүреринге белеткеп турар.
/ Раиса ОНДАР, ТР-ниң улустуң башкызы, РФ-тиң Журналистер эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
"Шын" №1 2026 чылдың январь 15