Ажы-төлдү школаже чедирери, онаалга-кичээлин кылдырары улуг ажыл. Сыгыр даң бажындан орай кежээге чедир ажылдаар ада-иелерге эге класста өөренип турар ажы-төлүн школаже чедирери, алыры, бөлгүмнерже, секцияларже чедирери амыр эвес херек. Ажы-төлдү эртем-билигге чедирип алыр дээш, ажылыңдан үнер дээрге, амыдыраар акша-төгерик база херек. Шак ындыг байдалда ада-иелерге деткимче, дуза болуру-биле немелде өөредилге черлери улуг хоорайларда шагда-ла ажыттынып эгелээн.
Кызылда шак-ла ындыг «Салгакчы» уруглар клуву ажыттынган деп сураан дыңнааш, сонуургап четтим. Хоорайның төвүнде ажыттынган клубче кире бээрге, арыг-силии, чырыы, чылыы аажок болду. Ындында бир класста уруглар кичээлдеп олур. Ол аразында мастерскаяга кичээл эрттирери-биле оолдарны манап олурган башкы-биле чугаалаштым. Ол Кызылдың 20 дугаар школазында күш-ажыл башкызы Ай-Демир Моңгуш болду.
«Бичии оолдарның холу туттунгур болзун дээш мастерскаяда өөредип турар мен. Эң-не эгезинде кадаг, кыскаш, ээриил дээн ышкаш херекселдер-биле таныштырылга болур. Ооң соонда дериг-херекселдерни канчаар тударын, канчаар ажыглаарындан эгелээш тайылбыр ажылы болур. Ээриилди ээрерин, кадагны кадаарын дээш доозазын өөредип кириптер мен. Эрткен кичээлде куш уязы кылып эгеледивис. Ам ону доозар ужурлуг бис. Чоорту машина-техниканың ээриилдерин ээрерин, ханага чурук азарын, сантехника ажылдары дээш өөренир чүүлдеривис хөй» – деп, ол чугаалады.
«Салгакчы» уруглар клувунуң эргелекчизи Буяна Ооржактың тайылбырлааны-биле алырга, клубта ийи смена бар. Бирги смена эртен эрте 8.00 шактан 12.00 шакка чедер, а ийиги смена 13.00 шактан кежээ 17.00 шакка чедер.
Буяна Ооржак Тываның күрүне университединиң 2007 чылда доозукчузу. Ак-Довурак хоорайның 1 дугаар школазының директорунуң өөредилге талазы-биле оралакчызы болуп, ооң соонда директорлап дээш 17 чыл иштинде школага ажылдаан дуржулгалыг башкы. Барыын-Хемчик кожууннуң чагырга даргазының социал политика талазы-биле оралакчызы болуп база ажылдап чораан.
«Күрүнеге ажылымдан үнгеш, социал керээ күрүне программазының деткимчези-биле «Салгакчы» уруглар клувун өг-бүлем-биле кады ажыдып алдывыс. Өөм ээзиниң деткимчези улуг. Чаңгыс оглувус 23 харлыг. Программист мергежилдиг. Кернивис англи дыл башкызы. Керним бо клубта англи дыл башкызы болуп ажылдап турар. Удавас кырган-ава болурунга белеткенип турар мен» – деп, Буяна Ооржак өг-бүлези-биле таныштырды.
Узаткан хүнде эге класстың өөреникчилери эртенги шакта – 12, дүъш соонда база-ла 12 оолдар-уруглар өөренип кээп турар. Уруглар шупту аңгы-аңгы школаларның өөреникчилери. Уруглар, оолдар келгеш-ле, өске эштериниң чыглырын манажып турар үеде угаанны оттурары-биле шыдыраалап, шашкилеп эгелээр. Эртенгиниң 9 шакта изиг чемни эккээрге, уруглар, оолдар чемненир.
«Чанывыста кафе-биле керээ чаргаш, чагыг езугаар изиг чем кылдырып ап турар бис. Менюда кирип турар чигир-чимисти бодувус үлээр-дир бис. Чыжыргана, киш-кулаа, ыт кады дээн ышкаш чимистерниң хандызындан кылган суксунну уруглар ижип турар. Күрүне школаларының менюзундан үлегерлээн чем-биле чемгерип турар бис. Эртенги изиг чемни чигген соонда улаштыр онаалгазын кылырлар. Кичээлдер аразында чапсарлар бар. Чапсар үезинде угаан-мээни ажылдадыр, мага-ботту сергедир шимчээшкинниг оюннарже уругларны хаара тудуп турар бис» – деп, Буяна Ооржак уругларның хүн чурумунга хамаарыштыр тайылбырлады.
Тускай расписание езугаар программа чоруп турар. Неделяда англи дыл шагы-даа, тыва дыл шагы-даа ийи. Оон ыңай мастерскаяга күш-ажыл кичээлдери база расписание езугаар болуп турар. Кыс уруглар ине-хендирни шын тудуп, дааранып өөренип алгаш, боттарынга косметичкаларны даарап ап турар. Даң бажында 8.00 шакта уруглар чедип келгеш, онаалга-кичээлин кылгаш, англи болгаш тыва дылдарга немелде кичээлдерни алыр кылдыр дээш шуптузун чаңгыс черде чыгган. Ада-иелерге-даа, уругларга-даа эптиг байдалдар-дыр ийин. Уругларын даң бажында клубче киирипкеш, кежээ, кичээлдер соонда, школазындан уткуп алыр. Дүъштеки чемин чигген соонда, ажы-төлдү школазынга чолаачы чедирер. Ынчангаш «Салгакчы» уруглар клувунда узаткан хүн ажы-төлге-даа, ада-иелерге-даа эптиг байдалдарны тургузуп турар.
«2024 чылда бодум акшам-биле узаткан хүн школазын ажыдып шенеп турган мен. Ынчан Кызылдың 4 дугаар школазының чоогунга бир оран-сава хөлезилеп турдум. Черле найысылалдың төвүнче көжүп алыры чугула-дыр дээш, элээн үе дургузунда таарымчалыг оран-сава дилеп турганывыс ол-дур ийин. Ынчан ажыдып шенээривиске эки болган чүве. Сорулгавыс – шынарлыг билиг.
Өөредилгеден аңгыда, күш-ажыл кичээлдерин программаже киирген ужурувус болза, тускай шериг операциязының үезинде өскүс арткан ажы-төл алызы барып, авазының дузалакчылары болзун дээш база адазы чок оолдарга эр кижиниң кылып билир ужурлуг ажылдарын өөредири чугула деп санааш, киирген бис» – деп, Буяна Ооржак чугаалады.
Эге класс башкызы Зинаида Ооржак, англи дыл башкызы Онзагай Тергиин, күш-ажыл башкызы Ай-Демир Моңгуш, чолаачы Төмүр Моңгуш дээш амдыызында 4 кижи ажылда хаара туттунган. Ажыл шуудап эгелээн. Ынчангаш бодун боду ажылга хаара тудар эвес, а хууда сайгарлыкчы болур дээш документилерни эде кылдырып эгелээн. Клубта Кызылдың 22, 11, 9, 5, 19, 17, 1, 7, 15 дугаар школаларның өөреникчилери кээп турар.
Узаткан хүнге уруглар неделяның беш хүнүнде кээп өөренир болза, суббота хүннеринде школа назыны четпээн уругларга мини-школа болуп турар. 6 харлыг уругларны школага белеткээр ачы-дузаны база чорудуп эгелээннери ол.
«Салгакчы» клувунуң өөреникчилери боттарын таныштырды.
Серин Куулар:
«Кызыл хоорайның 19 дугаар школазында өөренип турар мен. Маңаа келгеш онаалгам кылып алыр мен. Ол меңээ дыка эптиг-дир. Кадаг база кадап өөренип алдым. Шыдыраа, шашки ойнаарынга ынак мен».
Настя Сарыг:
«Клубка кээп эгелээш, дааранып, шыдыраа ойнап өөренип алдым. Номчуп, чараштыр бижип, чуруп база өөренип турар бис. Бодум Кызылдың 9 дугаар гимназиязында өөренип турар мен».
Наира Мандан-Хорлуу:
«7 дугаар школада 3 дугаар класста өөренип турар мен. Чоокта чаа бээр кээп эгеледим. Ырак эвесте чурттап турар болгаш, даң бажында бодум халып келгеш, маңаа хүнзедир онаалгам кылып, эштерим-биле кады ойнап, өөренип хүнзээр мен. Чараштыр бижип өөренип алдым. Бодувуска косметичкалар даарап ап турар бис».
Аурика Сат:
«Кызылдың 9 дугаар гимназиязында өөренип турар мен. Онаалгавыс кылып алгаш, ойнап, чемненип турар бис. Чеми меңээ дыка чаагай чорду».
Чуртта ажыл чок деп бүрүткеттинген хамаатыларның саны социал керээ күрүне программазы дээн ышкаш төлевилелдерниң ачызында эвээжеп турар. Дыка хөй өг-бүлелер социал керээ күрүне программазының деткимчези-биле бодунуң хууда ажыл-херээн эгелеп алгаш, хуу сайгарлыкчылар болу бергилээн дээрзин сагындыраал. Ол дээрге чурттуң экономиктиг байдалынга улуг идиг болбушаан, уругларга эртем-билиг чедип алырының бир аргазы-дыр.
ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыгның Тыва Республиканың Дээди Хуралынга (парламентизинге) республикада ажыл-херектер байдалының база 2026 чылда мурнады боттандырар иштики политика дугайында Айыткалында Тываның экономиктиг болгаш социал хөгжүлдезинге хамаарыштыр планнарның күүсеттинип турары ол.
/ Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn