Август 26-да РФ-тиң Онза байдалдар яамызының Тыва Республика талазы-биле эргелели уругларның чайгы дыштанылгазының түңнелдеринге база чаштарның айыыл чок чоруунга хамаарышкан парлалга конференциязын эрттирген.
Хемчегге чогуур албан черлериниң төлээлери 2026 чылдың чайгы дыштанылгазының түңнелдерин үндүрүп, уруглар-биле холбашкан болуушкуннарның, озал-ондактарның сан-чурагайын массалыг информация чепсектериниң ажылдакчыларынга дыңнаткан. Оон аңгыда чаа өөредилге чылынга белеткел дугайында база чугаалашкан.
«Бо чылын республика девискээринге чүгле Россия чергелиг эвес, а делегей чергелиг улуг хемчег болуп эртти. Чамдыывыс шуулган үезинде айыыл чок чорукту тургузуп, а бир чамдыывыс ук хемчегни чырыдып турдувус. Ооң-биле чергелештир чайын назы четпээн ажы-төл-биле болган муңгаранчыг болуушкууннарже кичээнгейни салбайн барып шыдавас бис.
Бо парлалга конференциязының кол сорулгазы – кижи бүрүзү, чүгле улуг улус, ада-иелер, албан-хаакчылар эвес, а улуг-бичии хамааты бүрүзү уругларның айыыл чок чоруу дээш харыысалгалыг деп билиишкинни чонга чедирери» – деп, РФ-тиң ОБЯ-ның Тыва Республика талазы-биле эргелелиниң удуртукчузунуң хүлээлгезин күүседип турар подполковник Рустем Салахов хемчегни ажыдып тура чугаалаан.
Ажы-төл-биле болуп турар озал-ондактарны болдурбазы-биле профилактиктиг ажылдарны чорудар дээш, болган барымдааларга даянган сан-чурагайларны чарлап дыңнадыры, түңнелдерни чугаалашкаш, шиитпирни үндүрери чугула дээрзи билдингир.
Хемчегге өрт айыылының, суг халавының, орук озал-ондааның болгаш назы четпээннерниң кем-херек үүлгедиишкиннериниң болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок артар чорукту болдурбазының дугайында чугаалашкан.
Чалбыыш отта чаштар
Россияның Онза байдалдар яамызының Тыва Республика талазы-биле кол эргелелиниң начальнигиниң оралакчызы Юрий Тарыма өрт айыылындан чеже назы четпээн уруг когараанын база кандыг профилактиктиг ажылдарны чорудуп турарының дугайында илеткээн.
2026 чылдың эгезинден тура бо хүннерге чедир Тывага 732 өрт бүрүткеттинген. Өрт үезинде ниитизи-биле 44 кижи когараан, беш кижи амы-тынындан чарылган. Когарааннарның 20-зи – назы четпээн уруглар.
Өртке хамаарыштыр уругларның айыыл чок чоруунуң дугайында чугаалап тура, чоокта чаа өрттен кемдээшкин алган назы четпээн ажы-төл дугайында база оларны федералдыг эмнелге төптеринче эвакуациялаанын ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыг МАХ-та каналынга дыңнаткан.
"Кызылдан авиа-дүрген дузаның тускай ийи самоледу ужуп үнген. Пирогов аттыг айыыл-халап эмнелгезиниң төвүнүң бригадалары-биле олар өртке кемдээшкин алганнарны федералдыг эмнелгелерже чедирген. Дөрт уругну РФ-тиң Кадык камгалал яамызының Приволжский эртем-шинчилел медицина университединиң өрттенген улус эмнээр төвүнче, а ийи элээдини Красноярск хоорайда эмнелгеге чедирген" деп ол бижээн турган.
Өрттерниң хөй кезии хөй аал чурттаар квартираларга болгаш хууда бажыңнарга болган дээрзин Юрий Тарыма демдеглээн. Оон аңгыда чамдык таварылгаларда уруглар айыыл-халап тургузупку дег чүүлдер чоогунга улуг улустуң хайгааралы чокка артып турганындан өрт өөскүп турганын база сагындырары чугула. Ынчангаш ОБЯ-ның төлээлери өөредилге черлеринде профилактиктиг хемчеглерни чорудуп, уругларга болгаш башкыларга өртке удур айыыл чок чоруктуң дүрүмнерин суртаалдап турар.
Оон ыңай уругларны хайгаарал чок арттырбазын, олар-биле өртке удур айыыл чок чорук дугайында ада-ие ажы-төлге хүн бүрүде чугаалаарын өрт өжүрүкчүлери сүмелеп турар.
Профилактиктиг ажылдарның бирээзи – өрт медээлекчизи болур тускай дериг-херекселди салыры. Өрт медээлекчизи – бажың иштинге өрт үнүп, ыш чытталып эгелеп чорда-ла, медээлей бээр дериг-херексел. Тургустунуп келген айыылды баш бурунгаар медээлеп, удаан улусту оттуруптар.
Удавас одалга сезону эгелээр. Ооң-биле чергелештир чуртталга оран-саваларынга, албан черлеринге өрт айыылы база катап күштелир. Өрттен камгаланыр аргалар– өртке удур профилактиктиг ажылдарны чорудары, электри шугумун чаартыры, одаар печкаларны, оларның эргилээн хоолайларын солууру дээш оон-даа өске чогуур ажылдарны чорудары чугула дээрзин олар онзалап демдеглээн.
Хемнер, сугларда ажы-төл
Дараазында Россияның ОБЯ-ның Биче суднолар талазы-биле күрүне инспекциязының Тыва Республика талазы-биле кол албан чериниң даргазы Чиңгис Моңгуш бодунуң ээлчээнде сугга болган хай-халап дугайында илеткээн.
Чыл эгезинден бээр бо хүннерге чедир хөлдер, хемнерге 10 озал-ондак демдеглеттинген, ооң түңнелинде сес кижи амы-тынындан чарылган. Оларның үжү – назы четпээн бичии уруглар. Эрткен чыл-биле деңнээрге, сан-чурагайлар колдуунда дең.
686 өөредилге черлеринге, 36 бичии уруглар лагерьлеринге болгаш 48 уруглар садтарынга профилактиктиг хемчеглерни специалистер чоруткан. Ниитизи-биле 12 муң ажыг назы четпээннерге сугга айыыл чок чоруктуң дүрүмнерин сагындырган.
Ажы-төлдүң сугга дүже бээриниң айыылы колдуунда-ла улуг улустуң хайгааралы чокка эштип болбас черлерге назы четпээннерниң эжингенинден озал-ондактар болуп турар.
Бо чылын Тываның девискээринге чүгле ийи эштип болур чөпшээрелдиг пляжтарны ажыткан турган. Ол дээрге Кызыл хоорай болгаш Тожу кожууннуң девискээринде пляжтар-дыр.
Оон ыңай специалистер назы четпээн ажы-төл эдерткеш, кандыг-даа дериг-херексел-биле сугга эжиндирери айыылдыг дээрзин база сугдан камгалаар тускай жилеттер чок сугже кирбезин сагындырган. Тывага эштир сезон сентябрь 1-де доостур. Ынчалза-даа агаар-бойдустуң бүргег соогу-биле амдан эгелээш сугже кирбезин камгалакчылар дыңнаткан.
«Чайын дилеп турганывыс ийи назы четпээн уругларның телефону чыткан элдиг эриктиң хемчээн ап турар бе? Ол черге сугже чоокшулавас деп кандыг-ла-бир демдек салырын саналдап тур бис» – деп, парлалга ажылдакчыларының көдүрген айтырыын Чиңгис Моңгуш чөптүгзүнгеш, ол черниң хемчээн алыры тус черниң чагыргазының харыысалгазында дээрзин сагындырган.
Шынап-ла, 2026 чылдың чайы уттундурбас коргунчуг болуушкуннарлыг чыл болганы чугаажок. Шак ол ээрем дужунда элдиң хемчээн алыры чугула. Ынаар эрткен-дүшкен ажы-төл чоокшулаар хамаанчок харап шыдавас кылдыр кандыг-ла-бир арга-биле камгалалды кылыры чугула деп санаар мен. Черле ынчаш чүгле ол девискээрни эвес, а хемни дургаар чадаг-терге оруунуң хемче талазын кичээнгейге алыры күзенчиг. Эрик кыдыын дургаар чадаг-терге оруундан хемче кирер чириктер тургуспас болза эки. Чүге дээрге чүгле назы четпээн чаштарга эвес, а кижи бүрүзүнге айыылды тургузуп турар орук-тур.
Ондактыг оруктарда уруг-дарыг
Иштики херектер яамызының Орук шимчээшкининиң айыыл чок чоруунуң күрүне инспекциязының Тыва Республика талазы-биле эргелелиниң начальниги подполковник Виктория Ооржак орук озал-ондааның дугайында кыска илеткелди кылган.
Чеди айның дургузунда республикага бичии уругларның киржилгези-биле орук озал-ондааның саны 26 хуу эвээжээн, назы четпээннерниң орук озал-ондаандан хораар чорук 62,5 хуу чедир кызырылган.
Орук озал-ондактарынга колдуунда чаш ажы-төл кемдээшкин алган. Оларның саны 30 четкен. Оон ыңай 15 чадаг чораан улус, 11 чадаг-тергелиг чораан хамаатылар аңгы-аңгы чылдагааннарның уржуундан орук озал-ондаанга таварышкан. Чеди айыыл-халапка назы четпээннер машина башкарып чораан болган. Оларның ийизи амы-тынындан чарылган.
Сөөлгү үеде элээдилерге машина азы мотоцикл мундурар чорук көвүдээни дүвүрелди оттуруп турар. Сөөлгү чеди айның дургузунда 137 назы четпээнни административтиг кем-херек үүлгедиинге онааган. Оларның сези эзирик байдалга машина башкарып чорааны илерээн.
Өөредилге чылы эгелээни-биле Күрүнениң автоинспекциязының ажылдакчылары школалар чоогунга хайгааралды шыңгыырадып, ада-иелер-биле ужуражылгаларны эрттирип, уруглар-биле профилактиктиг ажылдарны эрттирери планда көрдүнген. Мотоцикл мунукчулары болгаш өөредилге албан черлериниң ажылдакчылары-биле кады эрттирер хемчеглерни уламчылаары база планда көрдүнген. Специалистер ада-иелерге ажы-төлге мотоцикл башкарарын чөпшээревезин сагындырып турар. Аргажок мотоциклди мунар дээн болза, шынарлыг шлем болгаш камгалал херекселдерин кедер ужурлуг.
Хууда автомобильдер саны көвүдээнинден хоорайның кудумчуларында, ылаңгыя төпте, орук шимчээшкини эмин эрттир улуг. Оруктар шак ындыг берге байдалга турда, назы четпээн төлүнге канчап мотоцикл садып мундурарыл? Кандыг сорулга-биле элээди төлүнге айыыл тургузуп турар техника садар ирги деп айтырыг бир дугаарында тургустунуп келир-дир. Ажы-төлге ынакшылын материалдыг чүүлдер таварыштыр көргүзери шын эвес дээрзин утпаза чогуур.
Үүлгедиглер болгаш хайгаарал чок назы четпээннер
РФ-тиң Иштики херектер яамызының Тыва Республикада Назы четпээннер херектериниң талазы-биле эргелелиниң даргазы полицияның подполковниги Ноябрина Петрованың илеткээни-биле алырга, 2026 чылдың эгезинден бо хүннерге чедир Тывага 95 назы четпээннер кем-херек үүлгедиишкиннерин кылган. Оларның 70 хуузу кежээ азы дүне 19.00 шактан 06.00 шакка чедир үеде болган. Январь 1-ден тура 740 элээди ажы-төл «комендант шагын» сагывааны дээш туттурган, оларның ада-иезинге административтиг херекти оттурган.
Наркотиктиг бүдүмелдер болгаш арага-биле холбашкан кем-херек үүлгедиишкиннери база көвүдээн. Садыг-саарылга черлерин полиция ажылдакчылары доктаамал хынап турар. Назы четпээннерге арага саткан 49 садыгжы хоойлу мурнунга буруудаан.
Чаа өөредилге чылы эгелээрге, профилактиктиг хемчеглер улам күштелир. Сентябрьда «Школаже киреринге дузала» деп акция болур, полиция ажылдакчылары профилактиктиг хайгаарал даңзызында уругларның болгаш хайгааралда турар өг-бүлелерниң чурттап турар байдалын удавас хынап эгелээр. Ажы-төлүн эки хайгаарап, оларны кичээнгей чок арттырбазын ада-иелерге полиция ажылдакчылары сагындырган.
Ужуражылганың төнчүзүнде уругларның айыыл чок чоруу бүгү албан черлериниң, улуг улустуң комплекстиг күжениишкининден хамааржыр. Айыыл-халап болу бээрин манавайн, баш бурунгаар профилактиктиг ажылдарны чорудары чугула.
Айдың ОНДАР.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn