Кижи бүрүзүнүң четтикпейн манаар үези – чай. Чай дүшкен. База бир өөредилге чылы доозулду. Чайгы дыштанылга уруг-дарыгның, эң ылаңгыя өөреникчи оолдар, уругларның эң-не ынак үези. Олар чайлагларга мал-маган кадарып, малчын ада-иезинге дузалажып, лагерьлерге дыштанып, эш-өөрү-биле ойнап-хөглеп, чайгы дыштанылгазын солун болгаш ажыктыг кылдыр эрттирерлер.
Чайгы хүннүң чылыг херелдеринге дадыгып, күш кирип, дыштанып алыры кижи бүрүзүнге ажыктыг. Чылды өттүр өөренген школачылар чайгы дыштанылгазын четтикпейн манаарлар. Чайның үш айында уругларны кадыкшылга лагерьлеринге дыштандырары, чыл дургузунда өөредири дег, чугула хемчеглерниң бирээзи.
Чогуур албан черлери янзы-бүрү лагерьлерни, чайгы школаларны дыштанылгалар үезинде организастаарлар. Тываның күрүне университеди база каш чыл бурунгаар уругларга чайгы школаларны организастап эгелээннер. Бо чылын олар 16 аңгы угланыышкынныг чайгы школаларга 300 ажыг чаштарны хаара туткан.
Ооң дугайында филология эртемнериниң кандидады, ТывКУ-нуң орус дыл кафедразының доцентизи, Тываның күрүне университединиң дээди өөредилге черинге белеткел институдунуң директору Урана Даржаның тайылбырлааны-биле алырга, бо чылын ТывКУ-нуң факультет бүрүзү чайгы школаның программазын ажылдап кылгаш, уругларга өөредилгени организастаан.
«Тываның күрүне университединиң чайгы школазы дээрге бистиң эртем-билиг талазы-биле төлевилеливис-тир. Университеттиң бир кол сорулгазы – бичии уругларны амыдыралга белеткеп, профугланыышкын ажылын чорудуп турарывыс ол. Сес чыл бурунгаар чайгы школаларны организастап эгелээн бис. Эң-не эгезинде Елена Байкалова англи дыл школазының программазын ажылдап кылгаш, чайгы школаны ажыткан чүве. Ол школа ам-даа ажылдап турар. Ийи дугаар «Грамотей» деп школаны ТывКУ-нуң орус дыл кафедразының доцент башкызы Кира Сат ажытты. Бо школаларны көөрүвүске уругларга сонуурганчыг, ада-иелер база дыштанылга үезинде ажы-төлүнге бир-ле ажыктыг болгаш солун чүүлдү дилээр боорга, университеттиң удуртулгазы-биле сүмелешкеш, уруглар өөредир төлевилел ажыдарын планнап алдывыс.
Тываның күрүне университединде ниитизи-биле 10 факультет бар. Факультет болгаш кафедра бүрүзү чайгы школаны ажыдар деп шиитпирледивис» – деп, Урана Даржа чугаалады.
Бо чайын 16 угланыышкын ажылдап тур. Ол дээрге филология факультединиң «Англи дыл школазы», «Грамотей», «Аныяк полиглоттар». Үш дугаар угланыышкында тыва, моол, кыдат, көрей дээш дөрт аңгы дыл өөренип турар. Эрткен чылын көрей дыл орнунга япон дыл өөренип турганнар. Бо школа беш дугаар чыл ажылдап турар. Уруглар саны дыка хөй. Чүге дээрге уруглар-даа, ада-иелер-даа дылдарны дыка сонуургаар. 30 ажыг уруг бо чылгы ээлчегде өөренген. Оон ыңай физика, математика талазы-биле «Чалыы математик» болгаш «Киберфизика» деп угланыышкыннар база бар. Аңаа робототехника биле физиканы оолдар өөренгеннер. «Чалыы программист» школазынга оолдар саны хөй болган.
География факультединиң «Айыыл чок чоруктуң ортулуунга» майгын тигери, от салыры дээн ышкаш чүүлдерни оолдар, уруглар өөренген. «Айыыл чок чоруктуң ортулуу» школаның башкыларының чугаазы-биле алырга, өөренип келген чаштар көңгүс чүнү-даа билбес. Ада-иелер ажы-төлүн чуртталгага шоолуг белеткевейн турары илдең. Дыштанып чорааш, ада-иези боттары майгынны типтер, ачазы отту салыптар, авазы аъш-чемни кылыптар кылдыр өөренгени илдең. А ажы-төлү каяа-даа баргаш, интернет көөр. Ада-иелер ажы-төлүн эмин эрттир өпейлеп турар дээрзи илдең болуп турар» – деп, Урана Даржа немеди.
Ажыттынгандан бээр чеди чыл чеде берген шко- ла – бирги классче уруглар белеткээр школа. Ол школага 20 хонук өөренир. Бо чылын 44 уруг келгеш, чайгы школаны дооскан. Номчуп, бижип, санап, школага белеткенип турар. «Познавайка» деп школага 30 ажыг уруг дооскан.
«Арбай Хоор» деп школавыс бар. Аңаа тыва дылды, тыва чаагай чаңчылдарны өөренир. Тыва дыл школазынга өөренир уруглар саны хөй эвес болду. Ынаар ада-иелер уругларын шоолуг эккеликсевес боорга, кайгап турар бис. Аңаа көөрде көрей, кыдат дыл дээрге сонуургаар болуп турар» – деп, Урана Даржа элдепсинип чугаалады.
Психология факультединиң «Искусство быть собой» деп психология кафедразының школазынга өөренир күзелдиг уругларның хөй болганындан бо чылын ийи дугаар бөлүктү база ажыткан. Бо школага аргалыг болза 12 хардан 15-16 харга чедир уруглар өөренири күзенчиг. Төөгү факультединиң «Билиглер чурту», инженер-техниктиг факультеттиң «Чалыы инженер» деп школаларынга база уруглар саны хөй болган.
Оон ыңай ТывКУ-нуң эртем библиотеказының «ПриклюЧтение» деп чайгы школазы база бо чылын 19 уругну өөреткен. «ПриклюЧтениениң» кол сорулгазы – уругларның номга, номчулгага сонуургалын оттурары.
«Июнь 1-ден тура ийи неделя дургузунда университеттиң аңгы-аңгы корпустарында чайгы школаларга ниитизи-биле 325 уруг хаара туттунган. Чаңгыс-даа хостуг, шөлээн чалгаарап олурар уруг көрбедим. Эртенгиниң 09.00 шактан 15.00 шакка чедир шупту чай чок, тенип турар уруглар чок болду. Мында чайгы лагерь эвес, а «Чайгы школа» болганда колдуунда эртем-билигже угланыышкынныг ажылдап турар бис. Өөренир күзелдиг чаштар хөйү-биле кээп турарынга сеткилимде өөрүүр-дүр мен. Кайы-даа угланыышкынга өөренген чаштарның угаан-бодалында чаа чүүлдер черле арткан боор деп идегээр-дир мен» – деп, Урана Даржа чугаалады.
Келир чылын шак бо ажыл уламчылаар. Угланыышкын бүрүзүнүң программазынга чаартылгалар турар. Амгы үениң «Альфа» салгалдарынга дүүштүр программаны эде көөр, чаартыр, оон-даа солун угланыышкыннарны ажыдары планда көрдүнген. Чүгле Кызыл хоорайдан эвес, а Тере-Хөл кожууннуң Куңгуртугдан, Өвүрден, Тожудан, Мөңгүн-Тайгадан дээш ырак кожууннардан өөреникчилер база күрүне университединиң чайгы школазынга өөренген.
«Чыл дургузунда ниити билиг школазынга өөренип каапкан уругларга чалгааранчыг болбазы-биле кичээлдерни оюн хевиринге эрттирип турдувус. Ном саңының школазы болган соонда, кол угланыышкынывыс – дүрген номчулга, аянныг номчулга, ыыткыр номчулга. Эң-не кол чүүл болза, номчаан чүүлүнүң утказын уруглар билир болгаш ону сайгарып чугаалаптар болза эки. Оон ыңай бичии уругларның номчулгага сонуургалын оттурары база амгы үениң негелдези болгай.
Совет Эвилелиниң үезинде Россия эң-не номчуттунар чурт турган. Амгы үеде ындыг эвес апарганын билир бис. Ынчангаш чаш ажы-төлүвүстү номчулгага чаңчыктырары-биле бүгү-ле аргаларны ажыглап турарывыс ол-дур ийин. Хостуг үе тыптып кээрге-ле, агаарлап, аян-тээлеп кылаштаары эвес, телевизор, интернет көөрү эвес, ном сегирип алыр улус болзун деп бодап турар бис. Ынчан чугаа-домаа сайзыраңгай, угаанныг улус болур. «ПриклюЧтениеге» 19 уруг дыштанды. Оларның аразында билигге ынак, сонуургак уруглар хөй болганынга өөрүп тур бис» – деп, ТывКУ-нуң эртем ном саңының «ПриклюЧтение» чайгы школазының удуртукчузу Марина Балган чугаалады.
«ПриклюЧтениениң» бир доозукчузу, бо чылын 2-ги класска өөренир Давид Ондар чайгы школага дыштанганынга өөрүп турар. «Бо чайгы школага өөрениримге дыка солун, аянныг болду. Дыка хөй эштерлиг апардым. Башкым Анна Сергеевна дыка эки. Хүннүң-не солун ужуралдар бисти манап турган. Хоорай иштинде ном саңнарынче экскурсиялап, чаа-чаа чүүлдерни билип ап турдувус. Школа доосту бергенинге арай хомудап тур мен. Ам-даа школа уламчылаан болза дыка өөрүүр ийик мен» – деп, Давид бодунуң бодалдары-биле үлешти.
/ Айдың ОНДАР.
Чуруктарны ТывКУ-нуң сайтызындан алган.
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...