| ӨВҮР КОЖУУННУҢ 85 ЧЫЛ ОЮНГА БАЗА КУЛЬТУРА ЭРГЕЛЕЛИНИҢ 80 ЧЫЛЫНГА УТКУШТУР |
Өвүр кожуунга культураның эге базымнарын салып, ооң хөгжүлдезинге улуг үлүг-хуузун кииргеннерни таныштырайн.
Бурунгу уранхай – тыва чоннуң чараш чаңчылдарын, аас чогаалдарын, хөөмей-сыгыдын, кожамыктарын, хөгжүмүн байыр-наадым эрттиреринге ажыглап чорааннар хөй. Көк-оол Тумат 1938 чылга чедир Туматтарның долгандырыгда бурунгу танцы-самының хөгжүм үделгезин кылып чораан. Хөгжүмге чыраа, саяк, челер малдарның даажын кара олчаан ойнаарга, самчылар база ынчаар күүседир чорааннар. Тоолчу Бүрбү Кыргыс акывыс 1945-1947 чылдарда 65 харлыг, кончуг-даа хөглүг өгбе Бапчый Туматтың кожаңнарын чыып бижээн. Ол колдуунда Хоолу биле Ирбитей хемнерниң аразында 5 Тээли хемни адап, кожаңнарын эгелээр чораан.
Сүүр-ле баштыг Чала тайгам,
Чүнү харап турар чүвел,
Чүрээм туткан Тумат уруу
Чүнү бодап ор сен, сарыым — деп ырлаар турган.
Өвүр Торгалыгның колхоз, суму даргалары Бадыргы, Кызыл-Бүрбү база кожа-хелбээ Моолда Кара-Ыяш, Дели, Чалааты девискээринде моол чонга тыва дылды өөредири-биле улуг ажылды кылып чораан, тыва-моол очулгалыг словарьның тургузукчузу, тыва дылдың, чогаалдың улуг башкызы Дадар-оол Туматович Баазан хамааржыр (амгы үеде оглу Апрель адазының ажылын уламчылап чоруур).
Өвүр кожуунга культура эргелели 1946 чылда тургустунган. Ынчан хурал-суглаа, оюн-тоглаа эрттирерде, тускай бичии кызыл-өглер, кызыл-булуңнар турган. Баштайгы клуб тудуун Хандагайтыга 1949 чылдың күзүнүнде доозуп, ажыглалга киирген. Чаа клубка бот-тывынгыр, уран-талантылыг аныяктар Сыгыртаа Монгуш база Балган, Биче Монгуштарның өг-бүлези, Шулуу Опал, Лаа Донгак, Полина Сайын боттарының баштайгы концерттерин чонга көргүскеннер. Дараазында салгал Санчы Кызыл-оол база Опар-оол Түлүш боттары ырларны чогааткаш, хөгжүм херекселинге ойнап, аныяктарны боттарынче хаара туда бергеннер. Оларның өөреникчилери 1956 чылда Кызыл хоорайга уран чүүл көрүлдезинге 30 кижи чаңгыс аай тыва хептерлиг киржип, хамыкты кайгадып, бирги черни алганнар.
Өвүрнү ыраажылар, хөөмейжилер чурту дээри шын. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, шүлүкчү, бот-тывынгыр композитор, ыраажы, сыгытчы болгаш хөөмейжи Кызыл-оол Санчыга тураскааткан “Чоза хемниң ыраажызы”, “Кара дуруяа” база делегей чергелиг “Сыгыт, хөөмей – Өвүр черде” деп хөөмей көрүлделери болгулаан. Төрелдери чоокта чаа, май 22-де, артистиң ады-биле адаан Дус-Дагның Культура бажыңының чанынга 95 харлаанынга тураскаадып, ооң хөрек тураскаалын байырлыг байдалга тур- гускан.
Кожууннуң культуразының хөгжүлдезинге улуг үлүг-хуузун, билиин болгаш мергежилин киириштиргеннер хөй. Оларга Степан Сыгыртаа, Полина Сайын, Хөкпеш Комбу, Комбу Донгак, Оюн-оол Монгуш, Шыдыраа Саая, Арат-оол Саая, ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы Светлана Адыгжы, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Аполлон Байкара, ТР-ниң культуразының тергиини, Өвүр кожууннуң алдарлыг ажылдакчызы Чечек Ондар хамааржыр.
Хөй удуртукчулар солушкан соонда, база катап Өвүр кожууннуң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы Аполлон Байкара ниитизи-биле 12 чыл иштинде Өвүр кожууннуң культура эргелелинге удуртукчулап ажылдаан (амгы үеде Хандагайтыда уран чүүл школазында саксофон, гитара башкызы). Аполлон Кувааевичиниң оглу Түмен Байкара хөгжүмчү, ТШО киржикчизи. Амгы үеде Өвүр кожууннуң культура эргелелин ТР-ниң алдарлыг артизи Айдыс Даржай билдилиг удуртуп турар.
ЫРААЖЫЛАР КАВАЙЫ
Республикада ат-сураа алгаан чаңгыс чер чурттугларывыс: ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, журналист, спортчу, композитор, ыраажы Батый Кенеш, хөй ырларны чогааткан Кызыл-оол Санчы, Ирбен-оол Түлүш, Опар-оол Түлүш, Анайбан Донгак, Болат Хомушку, Василий Балчыырак, Сергей Чымбалак, ТР-ниң алдарлыг артистери Тамара (Саая) Ондар, Татьяна Соржу (Дамдын), Эзир-оол Монгуш, РФ-тиң болгаш ТР-ниң алдарлыг артизи Надежда Куулар, “Саян” ансамблиниң ыраажызы Екатерина Бады-Суур, дириг амытаннар-биле оюн-тоглаа көргүзер артист Василий Саая, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, композитор Владимир Серен, Санкт-Петербургка театр институдун дооскан Откун Достай, Кежик Бырыңнай, Оксана Түлүш, Тыва театрның хоочуннары Владимир Серен-оол, Виктор Көк-оол оларга канчап чоргаарланмас бис.
Кожууннуң адын камгалап, республика, зона, эвилел чергелиг көрүлделерге киржип, тиилекчи болуп чорааннар кайы хөй. Оларга Зоя Тас-оол, Николай Ооржак, Эрес-оол Канчыыр-оол, Вера Донгак, Болат-оол Хомушку, Чочак-оол Монгуш, Мария Бойду, Сергей Донгак, Алексей Арат-оол, Аян Мандан-Хорлуу дээш оон-даа өскелер хамааржырлар.
Чоокта чаа, май 22-де, Саглыга Тамара Ондарның (Саая) төрелдери артистиң 75 харлаанын демдеглеп эрттирген.
Бурунгу тыва хөөмей-сыгытты делегейге алдаржыдары-биле Өвүр черниң эртемден кыстары филология эртемнериниң кандидады Ульяна Донорова биле культурология эртемнериниң кандидады Мариана Бадыргы эртем ажылдарын бижип, боттарының улуг үлүг-хуузун киирип чоруурлар. Оларның номнарында Өвүр черден Тыва Республиканың улустуң хөөмейжилери база өске-даа алдар-аттыг хөөмейжилер бар. Оларга алышкылар Николай, Валерий Монгуштар, 96 харлыг Сенди-Сүрүн Монгуш, Маадыр-оол Сундуй, Геннадий Чаш, Кара-оол Тумат, алышкылар Геннадий, Омак, Саян Туматтар база Герман Куулар, оолдары Мерген, Откун Кууларлар, Радик Түлүш, Сергей Куулар, Откун Достай, Солаан Монгуш, Алексей Донгак, Ролаан Монгуш, Мерген Монгуш, Буян Донгак, Сыдым Куулар, Уругларның уран чүүл школазының директору Дандар Сарыглар, хөөмей башкызы Сайын Куулар хамааржыр.
Амгы үениң хөөмейжилеринге алышкылар Белек, Мөңге-Очур Эртине-Очур Монгуштар (Валерий Монгуштуң оолдары), “Сарадак 2026-ның” дипломантызы Күдер Монгуш, ооң киржикчизи Ай-Хаан Амыйлаң база оон-даа өскелер хамааржыр.
Өвүр кожуун чурттуг эртемденнеривис база хөй: Тываның бир дугаар эртемдени Илья Кызыл-оол, Доруг-оол Монгуш, Маңнай-оол Монгуш, Яков Хертек, Чүргүй-оол Доржу, алышкылар Доржу, Орлан Бузур-оолдар, Борис Монгуш, Светлана Ондар, Антонина Донгак, Шолбан Арат-оол, Светлана Донгак, Марта Мышлявцева (Агбаан), Борис Кара-Сал, Мариата Бадыргы, Ульяна Донорова, Альберт Донгак, Чойгана Монгуш, Меңги Ондар (Бадыргы), Парижте Каттышкан Нациялар организациязынга (ООН-га) ажылдап чораан Айлана Иргит дээш оон-даа өскелер.
ЧОГААЛЧЫЛАР – ЧОРГААРАЛЫВЫС
Дус-Дагның улуг Түлүштериниң оглу, Тыва АССР-ниң улустуң чогаалчызы Степан Сарыг-оол, чогаалчы, композитор, артист Виктор Көк-оол, чогаалчы, журналист алышкылар Бегзи биле Калзан Донгактар, чогаалчы, журналист Кызыл-оол Түлүш, башкы, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Эдуард Донгак, Тыва Республиканың алдарлыг чогаалчызы, артист Владимир Серен-оол, шүлүкчү, чогаалчы Монгуш Доржу, Чогаалчылар болгаш Журналистер эвилелдериниң кежигүнү, шыдыраачы, финансист Мадон Монгуш, Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы Николай Куулар, шүлүкчү, ыраажы, хөөмейжи Кызыл-оол Санчы, чогаалчы Чап Чүлдүм, сураглыг шүлүкчү, журналист Николай Ооржак, Чогаалчылар болгаш Журналистер эвилелдериниң кежигүнү, хөй-ниитижи, шүлүкчү Нина Серенот, башкы, шүлүкчү Эрес-оол Монгуш, шүлүкчү Сылдыс Донгак, садыгжы, шүлүкчү Биче Монгуш, хөгжүмчү, шүлүкчү Бүрбү Серен, шүлүкчү, ыраажы Валерий Ооржак, шүлүкчү, инженер Танов Монгуш, шүлүкчү Деспил-оол Санчы.
Амгы үеде билдингир чогаалчылар Эрик Норбу (Эрик Донгак), Кежик Кошкар-оол (Дус-Даг оглу), Ульяна Донорова, Любовь Мижит-Доржу (Балчый Кыргыс), Галина Адышаа (Катия Века) база оон-даа өскелер хамааржыр.
Республиканың Чогаалчылар эвилели база Өвүр кожуун чагыргазы чоннуң дилээ-биле 2025 чылда Дус-Даг суурга чогаалчылар шөлчүгежин (аллеязын) ажытканы чөптүг болган. Чоокта чаа, май 22-де, башкы, чогаалчы Эдуард Донгактың төрелдери, дуңмалары акызының 85 харлаанында хөрек тураскаалын тургусканнар.
Тускай эртеминиң аайы-биле ажыл-ижинге бердинген, хөй чылдарда библиотека адырынга ажылдап чорааннарны чоргаарал-биле адап болур. Библиотекарьлар Вера Данзын, Светлана Саая, Алдын-кыс Дапык, Светлана Түлүш, Полина Түвет-оол, Чечек Хертек, Татьяна Ооржак.
Амгы үеде кожуунда 16 культура албан черлери бар. Оларның иштинде 6 дыштанылга төвү, 7 библиотека, уругларның 3 уран чүүл школазы бар. Ында ниитизи-биле 70 хире дээди болгаш тускай ортумак эртемниг уран чүүл ажылдакчылары ажылдап турар. Бо чылын май эгезинде Бүгү-россия чергелиг мөөрейге Өвүрнүң библиотекарьлары киржип, тиилекчи болганы – улуг чедиишкин, чоргаарал.
“Күш-ажыл кижини каастаар” деп өгбелеривистиң мерген домаанда ышкаш Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылында, ыдыктыг Сака-Даваа айында кижи бүрүзүнге бо байырлалда чаагай чорукту, ажыл-ижинге чедиишкиннерни күзедивис.
/ Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ, спорттуң хоочуну.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №21 2026 чылдың июнь 4
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...