2026 чылдың май 22-де ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыг РФ-тиң Президентизи Владимир Путин-биле ужурашкаш, беш чыл дургузунда кылып чоруткан ажылдарының түңнелдерин илеткээн. Регионнуң удуртукчузу Тывага ужуп келгеш-ле, республиканың массалыг информация чепсектериниң төлээлери-биле ужуражылганы эрттирген.
«Владимир Владимирович-биле сөөлгү катап Тывага ажыл-агыйжы сургакчылаашкынының үезинде ужурашкан бис. Ол дээрге 2024 чылдың сентябрь 2 чүве. Ынчан маңаа келгенде, бүдүн хүн дургузунда ажылдаан түңнелинде, дыка хөй социал болгаш экономика адырларынга хамаарышкан айтырыглар шиитпирлеттинген. Ынчан Владимир Владимирович Кызылдың 20 дугаар школазынга ажык кичээл эрттиргенин шупту билир бис. Ооң соонда Кызылдың президентиниң кадет училищезинге болгаш ооң чанында Тубтен Шедруб Линг хүрээзинге кады бардывыс» – деп, ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыг ужуражылганы эгелээн.
Сөөлгү беш чылда кылган ажыл-чорудулгазын чурттуң Президентизинге кысказы-биле ол илеткээн. Айтырыг бүрүзүн көдүрүп чугаалажыры болдунмас, ынчалза-даа эң-не чугула, чидиг айтырыгларны илеткеп чугаалашкан. Чижээлээрге, чиигелделиг ипотеканы 2030 чылга чедир узадыр дээн ышкаш айтырыгларга «Өөренип көөр» деп эвес, а «Деткиир» деп быжыы-биле В.В. Путин демдеглээн. «Ол дээрге эртенги хүнден эгелээш, бүгү чүве доп-дораан боттаны бээр дээни эвес-тир. Эчизинге чедир чогударынга ийи бут херек азы ол бүгүнү харыылап турар чогуур черлерниң удуртукчуларынче катап-катап баар, чугаалажыр дээни ол-дур» – деп, ол тайылбырлады.
Чиигелделиг ипотека программазын узадыр дугайында чорукту чогударынга, дыка хөй албан черлериниң киржилгези, чөпшээрели херек дээрзи билдингир. Оон ыңай 3 дугаар ажы-төл дээш ипотеканың 450 муңун дуглаар программаның акшазының түңүн 450 муң эвес, а 1 сая чедир өстүрерин ол саналдаан.
Кыска тайылбыр соонда журналистерниң салган айтырыгларынга Владислав Ховалыг харыылаан:
Айтырыг-харыы:
– Владимир Владимирович Путин Тывага чаа школалар болгаш уруглар садтарының тудуунга дузаны көргүзерин айыткан. Кажан баштайгы түңнелдерни манап болур бис?
– Федералдыг деткимчениң ачызында 8 муң ажыг олуттуг 11 школаны тудуп дооскан бис. Ээлчегде Кызыл-Хая сумузунда база бир чаа школаны тудуп турар. Чоокку үелерде школа ажыттынар. Оон ыңай республиканың аңгы-аңгы булуңнарында 55 школага капиталдыг септелге кылдынган. Суму бүрүзүнге чаа школа тудары күзенчиг, ынчалза-даа ол амдыызында болдунмас дээрзин шупту билир бис.
Уруглар садтарынга хамаарыштыр чугаалаар болза, ам-даа кылыр ажылдар хөй. Ынчалза-даа Кызылда уруглар садтары 65 хуу ажыр дола берген. Мээң айыткалымда ону база демдеглээн. Чогуур айтыышкыннарны үндүрген мен. Чоокку үеде федералдыг эрге-чагырганың албан черлери-биле кады ажылдаар бис. Идепкейлиг ажылдаарывыстан бүгү чүве хамааржыр. Каш школа, каш уруглар сады херегин билип тур бис.
– Школаларда ийиги ээлчегниң айтырыы чидиг болуп артпышаан болгай. Келир чылдарда каш олуттуг, каш школа тудары планда көрдүнгенил?
– Бо хүннерде Туран хоорайда 825 олуттуг улуг школа тудуу кидин түлүк чоруп турар. Улуг-Хемниң Торгалыг сумузунга чаа школаны чоокку үелерде тудары планда көрдүнген. Бо ужуражылганың соонда чаа чалгыг, чаа чадаже үнер бис. Бүгү аргаларны өөренип көрүп тургаш, чаа школалар тудуун дүргедедир ужурлуг бис. Ол школалар тудуу «Көдээ девискээрлерниң комплекстиг хөгжүлдези» программаже кирип, ооң деткимчезин ап турар.
– Ужуражылганың түңнелинде Президентиниң өмүнээзинден кандыг чагыгны республиканың чурттакчы чонунга дамчыдыксап тур силер?
– Хамыктың мурнунда Владимир Владимирович Путин тускай шериг операциязынга киржилгевисти, дузавысты кончуг үнелеп турар. Илеткел үезинде бистиң оолдарывыстың эрес-дидими, маадырлыы-биле ТШО-да хүлээлгезин күүседип турарының база чонувустуң гуманитарлыг деткимче чыылдазынга патриотчу болгаш идепкейлиг киржилгезиниң дугайында база сагындырган турган мен. Ол бүгүнү үнелеп, республиканың чурттакчы чонунга өөрүп четтиргенин илередип, мактал-хүндүнү республикавыстың чурттакчыларынга дамчыдарын дилээн.
– Беш чыл дургузунда кылган ажылдарыңарның аразындан силерге эң-не чугула чүүл чүү болган ирги?
– Экономиканың хөгжүлдези, социал инфраструктураларның тудуу хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерлиг регионга бо чугула чүүл деп бодаар мен. Бис шын орукта бис. Биске херек чүве – бүгү-ле бар национал төлевилелдерге идепкейлиг киржилгевис. Эгелээн ажылывысты эчизинге чедирер ужурлуг бис. Ол бүгүнү билип тур бис. Тура дүшпейн, хөгжүлдениң девиин соксатпайн, ажылдаар, ажылдаар база катап ажылдаар.
– Чурттуң Президентизи республиканың демографиязын онзалап демдеглээн-дир. Школалар болгаш уруглар садтары база демография-биле холбашкан болгай. Социал тудуглар ам-даа уламчылаар деп чугааладыңар. А аныяк өг-бүлелерге хамаарыштыр оон ыңай кандыг деткимчелер киирери планда көрдүнген ирги?
– Ажы-төлдүң төрүттүнеринге болгаш эртем-билиг чедип алырынга таарымчалыг байдалды тургузар ужурлуг бис. Оон ыңай чүгле өөредилге, эртем эвес, а немелде өөредилге төптери-биле холбашкан угланыышкынны база сайзырадыры чугула. Регионалдыг болгаш федералдыг программаларга киржир бис. Чүгле федералдыг төпче көрүп алгаш олурбайн, регионалдыг программаларны база өөренип көөр бис. Ажы-төл бодарадып кижизидер аныяк өг-бүлеге бирги черде– чурттаар оран-сава. Чиигелделиг ипотека программазы – эң-не улуг деткимче деп бодаар мен. Ынчангаш 2030 чылга чедир ук программаны узадыры чугула черни ээлеп турар. Чурттаар оран-сава садып алыры берге эвес апаарга, аныяк өг-бүлелер көвүдээр.
Чоокта чаа Спутник девискээринде 34 дугаар микрорайон ажыттынган. Моон алгаш көөрге, баштай ук девискээрге школаны тудупкаш, ооң соонда бажыңнарны немей туткан бис. Удавас ол микрорайонга хөй олуттуг уруглар садын тудары планда көрдүнген.
– Ужуражылганың түңнелинде регионга хамаарыштыр кандыг шиитпирлер хүлээп алдынган ирги?
– Кылган ажылывыстың түңнелдерин Владимир Владимирович көрүп, билип турар-дыр. Шын орукта чоруп орар-дыр бис. Федералдыг национал төлевилелдерге идепкейлиг киржиривис чугула, ынчалза-даа чүгле федералдыг төптүң холун манавайн, боттарывыс күжениишкиннерни үндүрүп, чаа-чаа регионалдыг төлевилелдерни ажылдап кылыр, боттандырар ужурлуг бис.
Оон ыңай кылган ажылывыска чурттакчы чонувустуң үнелели чугула рольду ойнап турар дээрзин Владимир Владимирович сагындырды. Бир эвес чоннуң деткимчези бар болза, командавыс-биле тура дүшпейн, билектерни сывырныпкаш, улаштыр ажылдаар бис.
Айдың ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №20 2026 чылдың май 28
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...