Чечен чогаалга ынак улус, ылаңгыя тыва поэзияның мөгейикчилери, сураглыг шүлүкчү Антон Үержааның сөстерин танып каан чадавас. А тыва эстрадага ынак, боду база ында-хаая ырлап каап чоруур улустуң кулактарынга Сергей Ондарның ырлаан үнү дыңналып кээп болур. Чогум черле кандыг кижи ыглаар чүвел? Ыызын тудуп, карак чажын бадырбайн баар кадыг улус база чоруур – кара элдеп. Ыглаары ыядынчыг бе? Ыы кижиниң кадыкшылынга херек бе? Бо бүгүнү сайгарып көрээлиңерем чаа.
Ылым чаш төл иезиниң иштинден чаларап үнгеш, херелдиг хүн адаанга чурттаар үүлениң ээзи болу бээрде, «Ыңаа-ааа!» деп баштайгы ыызы-биле авазының сеткилин өөртүп, аас-кежикти шаңнаар. Чаш төл ыызы, сүтсүг чөргектер чыды сиңген бажың дег аянныг чүве чок. Амыдырал ында долу. Чырык-даа, чылыг-даа, чемзиг-даа. Арыг-силиг, ыржым-шыпшың бажың чоорту ойнаарактар-биле долуп, болганчок-ла каткы-хөг дыңналып турар апаар. Шору өзүп келген чаш төл бодунуң бичии делегейин тургузуп ап, кожазында эш-өөрүн-даа киирип эккээр үе келир. Шак-ла ынчан кымның кандыызы көстүп келир: экииргек азы харам, томаанныг азы карбаң, тенээ дежик, ыглаган, хопчу... Дээр-дегбес чорда-ла, ыглап бадырыптар чаштарны ыглаганмай Ыжык-Карак деп-даа шолалай бергилээр. Ыглап-Чоруур деп-даа шолаладыр. «Эр кижи канчап ыглаар чүвел, чүдек, кыстар эвес. Ыглава, эштериң электей бээр, хоржок!» – деп, ачалары оларын хорууру база кончуг. Эр кижи ыглавас деп хоойлуну кым чогаадып каан чүвел? Уян кижи эр-кызындан хамаарылга чокка ыглай кааптар. Чаъстай каапкаш, аязы бээр бойдус ышкаш, каш чаңныг улус турар. Думчук ишти ажый берген соонда, карак чажы хап бадарынга белен кылдыр мөндүе берген олургулаар. Ол хөөкүйлерни: «Карактарын суглайтыр тудуп алган!» – суг деп кончугулаар ийик бе? Херек кырында хамык ужур кижи бүрүзүнүң сагыш-сеткилинден хамааржыр деп кым-даа эскербес. Карак чажы-даа, бууккан сеткилди үндүрген ыы-даа кижиниң кадыкшылынга эки деп эртемденнер санап турар.
Карак чажы – кошкак чоруктуң демдээ дээри шын эвес. Өөрээнде-даа, муңгараанда-даа сыстып келир карак чажы дээрге-ле кижиниң иштики сагыш-сеткилиниң илередии болур. Муңгарап-хомудааш-даа, өөрүп-амырааш-даа ыглап болур. Чоргааралдан, тиилелгеден, кээргелден, кажыыдалдан, аарышкыдан карак чажы чайгаар бадар. Карак чажының 99 хуузу сугдан тургустунган. Ооң тургузуунда лизоцим деп бактерияларга удур туржур фермент бар. Төгүлген карак чажы карактарны шыгыдып, өттүрүп, ынаар кире берген хир-чамдан арыглаар. Лизоцим карактарны кадык болдуруп, бактериялардан камгалап чоруур. Элезин уруп каан ышкаш сагындырар, кургаг карактар аарый бергенин медээлеп турары ол. Карак чажында янзы-бүрү дустар, липидтер бар болганындан, кижи ыглаптарга, олар мага-ботта чыглы берген багай токсиннерни, янзы-бүрү химиктиг бүдүмелдерни үндүр чүлгүптер шынарлыг. Ыыт чокка, аяар ишкирнигип ыглаарындан аңгыда, алгырып-алгырып, харын-даа мырыңай кускуннап-кускуннап, чугааланып тургаш ыглап кааптары кижиниң мага-бодун, сагыш-сеткилин чиигедиптер шынарлыг. Өйлеп-өйлеп шак ынчаар ыглап чоруур улус белен-селен инсультка алыспас болур. Ыглап турар үеде адреналин эвээжээр. Белен-селен ыглавас улус шугул, хорадаачал болгаш кылык-чарын, килеңин чагырып шыдавас болур. Ындыг болганындан болганчок-ла аас-дылга кирип, частырыгны кыла кааптар. Ыглап турар үеде кижиниң тыныжы ханы болуп, стресс гормону болур кортизолдуң деңнели эвээжээр. Эмчилерниң, эксперттерниң санап турары-биле алырга, ыы болгаш карак чажы кадыкшылга херек. Эр улуска көөрде, кыс улус ыглаган. Ынчалза-даа амыдыралда кадыг херээженнер база хөй, ыглаганмай уян эрлер база-ла бар.
Ам ал-бодувустуң байдалывысты сайгарып, иштики хөңнүвүстү бакылап көөр бис бе? Сөөлгү катап кажан ыглаан-дыр сен? Бүдүү бе, хөйге көзүлдүр бе? Ыглааның дээш ыядып эпчоксундуң бе?.. Чогум база бо-ла бүгү кымга кандыг хамаан чүвел. Та чааскаан олуруп алгаш ыглаайн, та ыржым дүне айже көрүп алгаш, сылдыстар-биле сымыранчып тура ыглап алыйн. Та сыртыымны көк мөөн кылдыр мөөреп чыдайн. Ындыг бе дээрге, чыдып алгаш ыглавас чоор, хоржок деп өөредиг база бар. Ол та кайыын келген чагыг чүве, билбес-тир мен. Хөй кезиинде-ле эргим чоок киживисти чидиргеш, төрел аймаавысты өлүм-чидим деп чүве таварып кээрге, ыглажып чоруур болгай бис. Чылдар эртип, үе шөйлүп, эргим овур-хевир уттундуруп бар чытса-даа, бир-ле катап эрги балыың ханы сыстып, дүшке кирип, ишкирнигип оттуп кээр сен. Дүүн чаа-ла болган ышкаш, сактыышкыннар катап база дүвүленир. Карааң чажын чодуп алгаш, катап база удуй бээр сен...
Хайыра чок каржы сөстер, үгер-боодан тарбыдаан дег, бүлгүрлүп кээп, карактар чалданыр көөр хөөн чок чорук долган чидиг көрүш өзээң өттүр доңур шаапса, ыглавайн баар харыың-даа чок. Хомудалдан карааң чажы борбак-борбак чаржып бадар – хөөкүй чүрээң кемдээни ол. Ооң соонда канчаар-даа буруузун миннирге, чеже-даа эттинип алдым деп ааш кыннып, өршээл дилээрге, медерелиң өршээп калыр, а сеткилиң олчаан ыглап артып калыр...
Ал-бодуң эндег кылып, бир-ле кижини хомудадыпкан болзуңза, ыятпайн, ыглап ап чор. Бүдүү-даа бол. Арын-нүүрүң арыг болза, ала-чайгаар ыың кээй бээр. Өршээл дилеп ыглаарындан эпчоксунма.
Сөөлгү акшаң кактап тургаш, бүдер-бүтпес күзелдер дээш, ойнаашкынныг лотерея садып алгаш, улуг дыка ынанмайн чоруп туруңда, телефонуң алгыра бээр. Тудуп алыр сен – бажың сээңии! Алгырыпкаш, өөрээниңден ыглаптар сен – аас-кежик, өөрүшкүнүң карак чажы... Алды-чеди кезиишкинни эртип тургаш, аараан кижи сегип үнүп келири дег, деңнеп четпес, хемчээттинмес өөрүшкүнү база дөмей карак чажы илередир – каттырымзаан шырайыңда өөрүшкүнүң карак чажы...
Ыы биле ыры ийи холушкаштың, ынак чүрээң, кээргээр уян сеткилиңни доңурбазын. Ийи карааң чалдандырып, дестирер дээш, өскээр көрнүп, кадыгландыр боданырыңга-даа, карааң чажы «өчүй» кааптар – арын-нүүрүң арыын черле чажырбайн чор.
Ыржым дүне ыглап ап чор...
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧат чураан.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...