Тыва хүрештиң канчаар сайзырап турарын биживес мен, чон ону билир боор. Маңаа тыва хүрештиң кошкап турар талаларының дугайында бодалдарым бижип көрейн.
Эрткен чылдарда хүрештерге моол мөгелерни чалап турган болза, амгы үеде ол ара соксаан. Тыва мөгелер Моолдуң Наадымынга ийи чыл улай киришкенин сактыр-дыр мен. Ол база ара соксаан турган. Чылдагаанын билбес мен. Бир Наадымга бир тыва мөгениң орнунга октадыпкан мөге салыпкан, моолдар ону билип кааш, тыва мөгелерни моол Наадымга киржирин хоруп каан деп чугаа дыңнаан мен. Шын-мегезин билбес мен. Тывалар ындыг мелегей чорук кылыпкаш, оруун дуглап алганы чадавас. Ындыг-даа болза бо 2026 чылдың Наадымынга ийи тыва мөге Айдың Монгуш биле Эртине Хомушку киришкен деп интернеттен номчудум. Айдың бирги салыгны ашкаш, ийи дугаар салыгда октаткан. Ындыг-даа болза 96 мөге киришкен ийиги Наадымның хүрежинге алды мөге санынче кирген болду.
Ийи чыл бурyнгаар болду бе, Күчүтен мөгевис Аяс Монгуш «Күчүтен» деп атты солуур кылдыр Хүреш федерациязынга дилег киирген турган. Ооң ужуру чүл дээрге, ол ат багай энергетикалыг болуп турар деп билген мен. Ол атты «Авырга» деп ат-биле солуур болгаш үжүүрлешкен мөгеге база ат тыпсыр деп саналды Дээди Хуралче Хүреш федерациязы киирген турган, мынчага чедир ол шиитпирлеттинмээн деп билип турар мен.
Наадымга үжүүрлешкен мөгеге мынчага чедир ат тывыспайн турары элдеп болуп турар. Сесче кирерге – «Начын», дөртче кирерге, «Хартыга» деп ат берип турар, а ийиже кирип, үжүүр былаажырга, чүге ат тывыспайн турарыл? Ол база аңгы салыг ышкажыл. Мөгеге ат тыпсыры дээрге ооң ылгавыр демдээ болур. Үжүүрлешкен мөгениң ылгавыр демдээ чок, ону дөртче кирген мөгеге деңнеп, база «Хартыга» деп ат берип турар. Ол канчап-даа чөптүг эвес чорук-тур. Үжүүрлешкен мөгени дөртче кирген мөге-биле канчап деңнээрил? Мону дүрген эдип, үжүүрлешкен мөгеге «Эзир» азы «Пар» дээн хевирлиг ат тыпсыр болза эки. Моолда үжүүрлешкен мөгеге «Хаан-Херети» (Гаруда) деп ат тыпсып турар деп билип чоруур мен.
Ам тыва мөгелерни Моолдуң Наадымынга киириштирип эгелээн. Тыва-даа, моол-даа хүреш дөмей, чаңгыс хүреш болганда, будулгаазын болбазы-биле, тыва мөгелерниң аттарын моол мөгелерниң аттары-биле дөмейлештирип, чаңгыс аай кылыр болза эки деп бодаар мен.
Чамдык кижилер тыва хүрешти шаандакы өгбелеривистиң хүрежип чорааны ышкаш арттырар, ону өскертип болбас деп солуннарга бижип турган. Чүү-даа чүве чаңгыс черге турбас, бурунгаар сайзыраар ужурлуг. Тыва хүрешти амгы делегей хүрештериниң дүрүмнеринге дүүштүр, көрүкчүлер чалгааравас, шылавас, көрүштүг кылдыр дүрүмнеринге өскерилгелерни киирип, бедик чадаже бурунгаар сайзырадыр херек. Ийи мөге октажып чадап, 1-2-3 шак хүрежип кээр деп чүве турбас ужурлуг. Дүрген октажыр кылдыр дүрүмнү ажылдап кылыр, мөгелер аңаа чагыртыр ужурлуг.
Бо 2026 чылдың Наадымының аныяктар хүрежинге ийи аныяк мөге 3 шак хүрежип келген. Хүрежир дээш содагланып алган хоочун мөгелер, көрүкчүлер-даа шылап калган, оларның алдын үезин «чипкеннер». 3 шак хончулажып келгеш, бирээзи арай боорда октаан. Ол чүнү көргүзүп турарыл дээрге мөгелерниң хончу хүрежиниң аргаларын билбези, тренерлерниң бо арганы багай өөредип турары, тыва хүрештиң дүрүмнериниң четпес-тудуузу, ооң чыдып калганы. «Мөгелер 3 шак хүрежип турар, ол дээрге тыва хүрештиң сайзырааны-дыр» — деп, чарлакчы ынчап олурар. Хөй аргалар ажыглап, дүрген октажып турар болза, ынчан ам хүрешти сайзыраан деп болур. Мөгелер 3 шак иштинде кандыг-даа арга кылбайн, анаа туттунчуп алгаш тура хүнзээрге, хүрешти канчап сайзыраан дээрил?
Тыва хүрешти делегейже үндүрүп, черле сайзырадыр дээр болза, салыгларны үе-биле кызыгаарлап, эки тудуш дээш кажык тыртар дүрүмнү катап киирип азы балл санаар системаны ажылдап кылыр болза эки. Көрүп каан үезинде удурланыкчызын октап чадааш, кажык тырттыргаш, октадып алгаш, мөге хомудавас ужурлуг. Чүге дээрге ол ооң бодунуң буруузу-дур.
Чамдык мөгелер кыйгырып үндүрерге, шаг болганда үнүп кээр, мону база чурумчудуп, тодаргай үени тургузар болза эки. Ол үе иштинде келбес болза, хүрештен казып кааптар.
Ам мөгелер хүрешке бүрүткедирде, хүреш болур хүнүнде эвес, бир хонук бурунгаар бүрүткедир кылдыр дүрүм үндүрүп каан. Хүреш эрттирикчилери мөгелер дугайында бодавайн, чүгле боттарынга эптиин бодап турар хевирлиг. Совет үеде, мооң мурнунда-даа үелерде мөгелер хүреш боорунуң мурнунда бүрүткедип турганын билир мен. Ындыг-даа болза ам сайзыраңгай үеде телефон-биле онлайн бүрүткелди чүге чорудуп болбас деп. Бир эвес мөгелер боттары келгеш бүрүткедир чүве болза, кожуун мөгелери хонар-дүжер, үезин, акша-төгериин чарыыр апаар, ол таарымча чок.
Хүрештиң «мугурлаар салыын» деткиир мен. Мөгелер саны четчи берген дээш, мөгениң хүрежирин хоруп болбас, мугурлаашкын-биле каш-даа мөгени хүрештирип болур. Бир салыг доосту бээрге, мугурлаашкынны санап турар дээш, хүреш эрттирикчилери ону санап шаг боор. Мөгелер хүрежип турда, ону та чүге баш удур санап, белеткеп олурбас чүве.
Ам хүрештерни «тыва шак» сагывайн, ол шагында эрттирип эгелээнин база мөгелерни шөлге хөйү-биле салып эгелээнин чаартылга, бурунгаар базым деп санаар-дыр мен. Ол Спорттуң национал хевирлерин сайзырадыр төптүң эки ажылы. Ам-даа бурунгаарлап, тыва хүрештиң хоочулуг «аарыы» мөгелерниң хөй үе иштинде хүрежир чоруун чидирип, эки дүрүмден ажылдап кылырын күзээр-дир мен. Тыва хүреживис делегей хүрештери ышкаш көрүштүг, дүрген, олардан чыда калбас ужурлуг.
/ Шыдыраа ОНДАР.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №31 2026 чылдың август 13
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn