Рубрикалар

“Ном делегейинче” аалдаашкын

Бүгү-делегейниң ном хүнүн апрель 23-те демдеглээн

1995 чылдан тура ЮНЕСКО-нуң шиитпири-биле апрель 23-түң хүнүн Бүгү-делегейниң ном болгаш авторнуң эрге-ажыының хүнү кылдыр демдеглеп эрттирип турар апарган. Бо хүн библио­тека ажылдакчыларының, чогаалчыларның, журналис­терниң, ном садыгларының болгаш ном үндүрер черлерниң, оон ыңай бүгү-ле номга болгаш номчулгага ынак кижилерниң байырлалы.

Номну хүндүткеп байырлаар ёзулал испан Каталонияга XX чүс чылдың эгезинде тыптып келген. 1923 чылдың апрель 23-те тус черниң ном садыкчылары кайгамчык улуг ном делгелгезин кылган. Мигель де Сервантес, Инка Гарсиласо де ла Вега, Уильям Шекспир дээн ышкаш өндүр улуг чогаалчыларның бо өртемчейден чоруй барган хүнү болганы-биле, оларга сактыышкын хүнү база апарган.

Тывада база Ном хүнүн демдеглеп эрттирип эгелээни өөрүнчүг. Дерзиг-Аксының психоневрологтуг интернадынга “Ном делегейин” мөөрей хевиринге демдеглеп эрттирген. Мөөрейниң негелдези-биле бир ажылдакчы социал дуза алыкчызын хүлээнип алгаш, кады белеткенир ужурлуг. Мөөрей 3 кезектен тургустунган: шүлүктүң аянныг номчулгазы, чечен чогаалдан үзүндүнү шиижидип көргүзери база чогаадыкчы арга-биле номнуң овур-хевирин хол-биле кылыры.

Ооң мурнунда чылдарда Ном хүнүн билбес турганын интернаттың ажылдакчылары-даа, социал дуза алыкчылары-даа чугаалап, мөөрейге улуг сонуургал-биле белеткенгеннер. Байырлалды демдеглеп эрттирери болгаш аңаа хамаарыштыр мөөрейни чарлаарын интернаттың ном саңының ажылдакчызы, “Сорунза” чечен чогаал каттыжыышкынының кежигүнү Юлия Донгак саналдаан: “Ном – кижиниң чуртталгазының бир кезии болгай, ынчангаш бо хүннү байырлап эрттирерин сүмеледим. Социал дуза алыкчыларының номга сонуургалын оттурар болгаш делгемчидери – кол сорулгавыс. Кижи бүрүзүнүң чогаадыкчы салым-чаяанын илередиринге база ук хемчег ужур-дузалыг болган. Чылдың-на чаңчыл ёзугаар эрттирер байырлалдарывыс аразынче киирип алырын шиитпирледивис”.

Мөөрейге бо чылгы юбиляр чогаалчыларны шилип алганы онзагай: 475 харлаан Мигель Сервантестиң “Дон Кихот”, 70 харлаан Михаил Дуюнгарның “Бырлаңмаа угбай”, 220 харлаан Александр Дюманың “Үш мушкетёр”, 85 харлаан Валентин Распутинниң “Француз дылдың кичээлдери”, 130 харлаан Константин Паустовскийниң “Сөөлгү аза” деп чогаалдары база тыва литератураның алдын фондузунче кирген Виктор Көк-оолдуң “Хайыраан бот”, Салчак Тамбаның “Доңгада кадык”, Степан Сарыг-оолдуң “Херээжен” деп чогаалдарындан үзүндүлер.

Социал дуза алыкчызы Шораана Бичекей Степан Сарыг-оолдуң “Херээжен” деп шүлүүн көрүкчүлерниң сагыш-сеткили көдүрлүп кээр кылдыр аянныг номчаан.

“Бичиимден тура номчуттунарынга дыка ынак мен. Ылаңгыя тыва чогаалчыларның шүлүктеринге сонуургалым улуг. Школага өөренип турумда-ла Степан Сарыг-оолдуң “Херээжен” деп шүлүү сеткилимге дыка кирген. Ону доктаадып алгаш, амдыгаа чедир сактыр-дыр мен” – деп, ол чугаалады.

Интернаттың психологу Анай-Хаак Тамдын “Үш мушкетёрну” хүлээнип алганы социал дуза алыкчылары-биле кады ойнап көргүскен. Тускайлаттынган интернатка ажылдаары ооң шагдан тура күзели. Баштайгы эмчи болур күзели боттанмайн барза-даа, кижилерниң иштики делегейин эмнээр ажылга ол таарзынган.

Мөөрейниң үшкү кезээнде номнуң дүрзү-хевирин блиныдан болгаш торт хевиринге, ыяштан болгаш өске-даа материалдардан чогаадып кылганы онзагай болган.

Мөөрейниң түңнелдери езугаар, “Сен мээң маадырым сен” деп номинацияга санитар Мая Кыргыс биле Белек Донгак Михаил Дуюнгарның “Бырлаңмаа угбай” деп чогаалын ойнап көргүскеш, тиилээн. Ийиги черни психолог Анай-Хаак Тамдын биле Екатерина Газизова, Оксана Сарым-оол Александр Дюманың “Үш мушкетерун” ойнааш, чаалап алганнар. Үшкү черге Валентин Распутинниң “Француз дылдың кичээлдерин” ойнаан санитар Меңги Сарыглар биле Саян Сат төлептиг болганнар.

“Сагыш-сеткилдиң поэзиязы” деп номинацияга Шораана Бичекей, Саян Сат, Сылдыс Шыдыр 1-ден 3-кү черлерни үлешкен.

Мөөрейниң шупту киржикчилеринге хүндүлүг бижиктерни, өртектиг белектерни база В. Көк-оол аттыг Национал хөгжүм-шии театрынче “Дуруяалар” деп шиини көөр чалалгаларны тывыскан.

Ниитизи-биле интернаттың амыдыралы культурлуг хемчеглер-биле байлак болуп турарын демдеглевес арга чок. Улустуң аас чогаалын реабилитацияның бир угланыышкыны кылдыр киирер деп белеткеп турары онзагай. Сыгыт-хөөмейни дыңнаарга, база эмнээшкин болур дээрзин интернаттың күш-ажыл талазы-биле инструктору Урана Монгуш демдеглээн. Оон ыңай интернаттың төөгүзүнүң дуга­йында номну белеткеп турар. Ында интернаттың тургустунганындан бээр төөгүзүн хөй чылдар дургузунда ажылдап чоруур ажылдакчылар чыып бижип турар. Номну бо чылдың төнчүзүнге чедир чырыкче үндүрери планнаттынган.

Интернатта 180 социал дуза алыкчызы хаара туттунган.
108 эр улус, 49 херээжен улус, 23 бичии уруглар

Чыжыргана СААЯ.

Чуруктарны интернаттың архивинден алган.

Предыдущая запись
Чайгы дыштанылга
Следующая запись
Маадыр-оол Ховалыг — 75
Меню