Орук ара, Танзыбейге шайлап ора…

previous arrow
next arrow
Slider

Кожавыста Хакасия уунче Кызылдан үнүптерге-ле, оруктар дески, аай-дедир чорук-херек кылып, аргыжып турар улуг-биче чонга таарымчалыы-даа аажок. Федералдыг чергелиг орук болгаш, септеп кылып, «карактап, хайгаарап» турары кедергей. Ол узун орукка чайгадып чорааш, Саян дагларын одурткан бойдустуң кайгамчык хуулгаазынын кижи магадап ханмас.

Бо-ла орукка аай-дедир чо­руп келген чолаачыларның бирээзи Андриан Чүлдүм чээрби ажыг чыл Абакан – Кызыл ара­зында чонну аргыштырып турар. Хоочун чолаачының назы-хары бежен ашса-даа, ам-даа хөлге башкарып ажылдавышаан. «Чолаачыларның кол-ла сагыыр­ дүрүмү, айыыл чок чорукту болдурбазы база машиназында олуртуп алган чонун дүжер черинге амыр-менди чедирери болур. Чамдык аныяк оолдар машина мунупканда кайы хамаанчок шавар, далажыр, улус олуртуп алгаш, орукка оожум чорааны дээре. Бистер, хоочун чолаачылар черле таваар, чортуп чоруур улус бис, дөмей-ле чеде бээр чүве-дир ийин.  Кызыл – Абакан аразында оруктуң кылганы эки-дир, ынчалза-даа чазын хар эрип турда, айыылдыг, а кыжын доң орукка оваарымчалыг чорза эки, хүннүң-не улуг чүък чүдүрген машиналар ээр-дагыр оруктарны эртип чорааш, Араданны таварыыр, ооң соонда Танзыбейге доктаар. Дүне-даа, хүндүс-даа соңгаар хоорайлардан бээр угже азы Тывадан – моон ашкан машина-балгаттың чаңгыс-ла доктаар чери бо» – деп, хоочун чолаачының чугаа­лааны чөптүг.

Шынап-ла, баштай Танзыбей суурга доктаар чүве. Аңаа чеде бээрге, кайы ырактан көскү докулчак ак өг бар, ында бистиң республикадан барган оолдар, кыстар ажылдап турарлар. Өгнүң ээлери – сайгарлыкчылар Мерген Санчай-оол биле Эрес Тюлюш үжен хире кижини ажылда хаара тудуп алган. Чай­гы үеде ажылчыннар саны оон-даа көвүдей бээр, дыштанылга үезинде студентилер база ажылдап ап турарлар. Мында колдуунда-ла аныяктар, бежен хар ажа дүжүп чоруур ийи-үш хире кижи бар. Оларның аразында арга-дуржулгалыг ажылчыннар бар. Любовь Докмит дөрт чыл чедип турар, 2012 чылда Кызылда «Тос карак» кафезинден эгелээн, амгы үеде Танзыбейде ажылдавышаан. Аныяктарга арга-сүмезин кадып чоруур, ажыл-агый дээнде кызымаккай. Алимаа Донгак база үш чыл улай ажылдап келген, дуржулгалыгларның бирээзи. Мында аңгы-аңгы кожууннар Өвүр, Бии-Хем, Улуг-Хем дээш, оон-даа өске чер-черден ажылдап кээп турарлар. Мурнуку чылын Танзыбей суурдан аныяк орус уруг база турган, амгы үеде чүгле Тывадан барган аныяктар бар. Чимис деп аныяк уруг Новосибирскиге өөренири-биле акша чыып ап турар. Ооң мурнунда ол-ла хоорайга Перинаталдыг төпке ажылдап тургаш, бээр чедип келген. «Чайгы үеге чедир ажылдааш, дедир-ле соңгаар чоруптар мен» – диди. Улуг-Хемден Салгал Тулуш эрткен күзүн ажылдай берген. «Ооң мурнунда каяа-даа ажылдавайн, Арыг-Үзүүнге ада-иемге дузалажып турдум, маңаа ажылдаарга, солун чүве-дир…» деп, аныяк оол шын-на сеткилинден чугаалады. А Мерген Санчай-оолдуң мын­чаар сайгарлыр ажыл талазы-биле арга-дуржулгазы байлак. Чемненир улуг өгнүң ишти, дашты-даа көрүштүг, шевергин, арыг-силиг, шуптузун санитарлыг дүрүм езугаар тургузуп каан. Ында ажылдап кээп турар улус эмчи шинчилгезин эртип алган, негелде езугаар ажылдап турарлар. Чээрби хонук ажылдаар, ол-ла хире хонук дыштангаш, дедир-ле ажылдап чедип кээрлер.

Ооң чоогунда база-ла Тывадан барган сайгарлыкчы Менди Таваа «Сүттүг шай» чемненилге черинде чээрби хире кижини хаара тудуп алган ажылдадып турар. Мында колдуунда аныяк­тар бар, алды уруг, дөрт оол бо ээлчегде шалыпкыны кончуг ажылдаан турлар. «Бистер шупту аңгы-аңгы кожууннардан келген бис, он беш хонук ажылдаар, оон база ол хире хонук дыштанып алгаш, дедир-ле ажылдап чедип кээп турар бис» – деп, аныяк кыс Шеңне тайылбырлады. Чамдыктары ат-сывын адаарындан эпчоксунар болган. Кайы-даа кафелерниң аъш-чеми чаагай, а ажылдакчылары үнген-кирген чонунга эвилең-ээлдек чорду.

Моон алгаш көөрге, бистиң республикадан алдан хире кижи Танзыбейде кафелерде хаара туттунган-дыр. Ында үстүнде адааным сайгарлыкчыларның үлүг-хуузу бар, мынчап кээрге, Тывада ажыл чок улустуң саны бичии-даа болза, кызырлы бээр. Ылаңгыя аныяк-өскенниң төрээн чуртундан ырак эвесте Саян артында суурда ажылдап турары эки-дир. Кижиниң бодундан хамааржыр, ажыл-агыйга кызымаккай болза-ла, айга, хүнге-даа чеде берип болур деп, орук ара, Танзыбейге шайлап ора чугаалаштывыс.

Ася ТУЛУШ.

Меню