ШКОЛАГА АЛДАР-АДЫ МӨҢГЕ АРТАР

Тывада база бир хоочун өөредилге черлериниң бирээзи, 1934 чылда улус-чоннуң ажы-төлүн эртем-билигге чедирип эгелээн Чаа-Хөл кожууннуң Булуң-Терек суурда ортумак ниити өөредилге школазы, эрткен 2019 чылда 85 чыл болган байырлалын демдеглеп эрттирген. Бо школаның доозукчулары – башкы, чогаалчы Даржай Шоома, орус дыл башкызы Нина Эртине, ол чылдарда херээженнер чөвүлелинден ССРЭ-ниң улус депутады Галина Сагаандай, Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады Кызыл-оол Херел, эмчилер — кадык-камгалының тергиини Анастасия Шаңгыш-оол, баштайгы нейрохирург Римма Күдерек болгаш Тываның улустуң чогаалчызы Александр Даржайга булуң-терекчилер чоргаарланыр. Ынчалза-даа амгы үеде ийи каът делгем, чараш школазын туттуруп берген хоочун башкы Валерий Кара-оолду бо-ла сактып келирлер.
Валерий Ховалыгович Чаа-Хөл ортумак школазынга өөренип чораан, Красноярскиниң педагогика институдунуң доозукчузу, Булуң-Терек суурда ортумак ниити билиг школазынга күш-культура, ооң соонда география башкылап ажылдап эгелээш, үр-даа болбайн, школа директору албан-дужаалче депшээш, башкылар коллективин хөй чылдарда чедиишкинниг удуртуп, ажылдап келген.
Кол сорулга 1930-1934 чылдарда туттунган, эргижирээн оран-саваны канчап чаартып, улгаттыр тудуп алыры турган деп, хоочун башкы сактып чугаалаар. Ол чылдарда Тыва АССР-ниң партия, совет органнары база улус өөредилгезиниң чырыдыышкын яамызының удуртулгазының кичээнгейин школа тудуунче угландырып, чаа оран-сава эргежок чугула дээрзин Валерий Ховалыгович бадыткап шыдапкан. Удатпаанда Булуң-Терек суурга балды, хирээ даажы сыгыр даң бажындан, кежээ орайга чедир чаңгыланып, тудуг ажылдары шапкынчый берген.
Ажыл-ишке черле шыңгыы негелделиг удуртукчу кижи болгаш тудуг ажылдарын боду доктаамал, дүн-хүн чок хайгаарап тургаш, планда көрдүнген хуусаадан харын-даа эрте доозупкаш, чаа школаже чоннуң ажы-төлүн өөредип киирген. Көдээ суурга туруп көрбээн болуушкун ийи каът оран-саваны ада-иелер, улус улус аажок сонуургап кээп турганы, хоочун башкының караанга, дүүн чаа болган дег, бо-ла чуруттунуп келир.
Бо чылын 81 харлыг кырган-ачаның барык чажыды деп болур, эрткен 2019 чылда 85 харлаан, Чаа-Хөл кожууннуң Булуң-Терек школазынга, Валерий Ховалыгович Кара-оолдуң адын тыпсыр дугайында шиитпирни башкылар коллективи болгаш Тыва Республиканың Эртем болгаш өөредилге яамызы чоокта чаа хүлээп алган.
Хоочун башкы, хүндүлүг дыштанылгаже үнген соон­да, чо­гаал ажылын база сонуургап чоруур болгаш аныяк үезинде, ажылдап, чурттап чораан чылдарының дуга­йында база хөй-ниитиде кол болуушкуннарга хамаарыштыр солун сактыышкыннарны бижип, сарыг шажынның эрте-бурунгу тураскаалдарын катап тургузар, ол ышкаш, төөгүже кирген, сураглыг кижилерниң аттарын мөңгежидер талазы-биле ачы-буянныг ажыл-херектерге база доктаамал киржип чоруур. Бо бүгүнүң херечизи сөөлгү чылдарда ооң чырыкче үндүрген номнары болур.
2010-2013 чылдарда «Алдар-ады мөңге читпес», «Төөгүде арткан силер», «Ыдык күштүг Будда бурган» деп номнарны чырыкче үндүрген. Оон аңгыда, кады кыраан ынак эжи, оолдарының авазы Анай Балчыровна-биле «Эчис-сорулга, чаартынган Тыва», «Иениң өөрүшкүзү», «Будданың оттуушкуну» деп номнарны бижээннер.
“Тыва Республиканың Өөредилге яамызы болгаш Булуң-Терек ортумак школазының коллективи чөптүг болгаш буянныг шиитпирни хүлээп алган-дыр силер. Ынчалза-даа шыны херек, бир эвес менден амы-хуу­да аңгы айтырган болзуңарза, аңаа чөпшээрешпес ийик мен. Ынчалза-даа, бо дээрге силерниң хүлээп алган шиитпириңер-дир, ону хүлээп алыр, хүндүлээр апаар мен” – деп, бо эрткен ба­йырлыг хемчегге киришкен хүндүлүг аалчыларның бирээзи, Валерий Ховалыговичиниң хеймер оглу, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол сөс ап, байыр чедирип тура, демдеглээн.
Чаа-Хөл кожууннуң Булуң-Терек суурнуң ортумак нии­ти өөредилге школазының директору албан-дужаалга ажылдап чораан, бо хүннерде хүндүлүг дыштанылгада, Валерий Ховалыгович Кара-оолдуң адын тывыскан ба­йырлыг хемчег белек-селектер тыпсыр чаагай чаңчыл-биле доозулган.
Ынчалдыр, школаның өөреникчилерин янзы-бүрү фес­тивальдар, уран чүүл көрүлделеринче болгаш спортчу маргылдааларже дажыглаарынга эргежок чугула “УАЗ” микроавтобусту белекке берген.
Оон аңгыда, школачыларга күш-ажыл кичээлдерин эрттиреринге көрдүнген – чазанып-узаныр станоктарлыг, хеп даараар машиналарлыг бүрүнү-биле четчелеттинген, 800 муң рубль өртектиг өөредилге клазын дерип бээрин Эртем болгаш өөредилге яамызы дыңнаткан.
Мооң мурнунда, эрткен 2019 чылда, «Чурагайлыг өөредилге хүрээлели» деп төлевилел-биле математика, информатика кичээлдерин эрттиреринге көрдүнген, ийи класс-биле база Булуң-Терек школазы хандыртынганын сагындыраал.
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол келир 2021 чылда школага капиталдыг септелгени чорудары чугула дээрзин айыткан болгаш ук айтырыгны онза кичээнгейге алырын Өөредилге яамызынга дааскан.
Мерген ОНДАР.
Саяна МОНГУШТУҢ тырттырган чуруктары.

Меню