ССРЭ-ге бир дугаар Шагаа

Тываның амгы төөгүзүнде бир-ле дугаар Шагаа байырлалын 1986 чылда хөгжүм-шии театрының фойезинге ТНИИЯЛИ-ниң (амгы ТИГПИ) аныяк эртемденнери, артистер, музейниң ажылдакчылары эрттирген. Ындыг байырлалды эрттирер дугайында саналды Каадыр-оол Бичелдей киирген.

«Бис ынчан театрның курлавырда национал хептерин (тыва тоннарны) кижи бүрүзүнге чедер шаа-биле кедирип алган бис» — деп, элээн чылдар эрткенде Каадыр-оол Бичелдей сактып чугаалаанын дыңнаан мен.

— Тыва өг кылдыр «Хайыраан бот» деп шииниң өөн дерип, каас­тап алган бис. Улустуң сонуургалы бедик турган, келген чоннуң хөйүнден фойе ишти дыкпыш. Бис аңаа тевектеп, кожамыктап, йөрээл сөстерге мөөрейлежип турган бис. Кижи бүрүзү улуг сонуургал-биле ойнап-хөглеп, дыка эки дыштанган. Ынчалза-даа эртенинде бистиң шуптувусту обкомче кыйгыртыпкан. «Социалистиг культураның чараш, ак бажыңынга тевектеп, тенек кожамыктар ырлажып турган силер?!» деп, буруудадып турганын сактыр-дыр мен.

Тывада база бир билдингир шүлүкчүлерниң бирээзи хөйнүң мурнунга бисти «Феодалдыг үеже дедир эгликсээн, өгнү эргиниң артынчызы санитарлыг негелделерге дүүшпес» — деп, ооң чугаалап турганы аажок хомуданчыг болган чүве. А  мен ооң шүлүктерин номчуп турган болгаш, ооң тыва культурага хамаарылгазы эки деп бодап турган мен. Ынчалза-даа ол эрге-чагырганың ажык-дүжүүнге дүүштүр чүнү-даа чугаалаарынга болгаш бижииринге белен турган.  Харын-даа 1930 чылдар эвес-тир деп бодап каан мен, оон башка, боолап өлүрер кылдыр шиидерин негээр турган чадавас.

Ол байырлалдың киржик­чилериниң чамдыызы «Тыва тоннарны кетпээн бис» деп өчүпкен, а өскелери «Национал тоннарны кедер кылдыр бисти албадапкан» деп чугаалап эгелээннер. Чоок эш-өөрүм: «Ийе, байырлалды эрттирген бис, солун болган» — деп шынын сөглээн. Мени бир-ле харыысалгага онаар деп турда, чугаалаан мен: «Ындыг болза, улус чон мурнунга, телевидение болгаш солуннар арыннарынга айтырыг салып, маргыжар бис» — дээн мен. Ындыг санал соонда, бурууда­дыышкыннар оожургаан. Кожуун­нарга байырлалдарны чон саң салыр ёзу чокка, чүгле оюн-тоглаа ойнап, дагдан чуңгулап, байырлап эрттирип турар апарган.

1990 чылда мээң саналым-биле Тыва Республиканың Конституция­зынче ийи байырлалды: август 15-те — Республика хүнү, ай календары-биле Чаа чылды уткууру, Шагааны байырлаарының дугайында эдилгелерни киирген. Бо байырлалдар 1993 чылда болгаш амгы 2001 чылда Тываның Конституциязынче кирген. Ынчалдыр Шагаа чоннуң байырлалы деп албан ёзузу-биле эрге-байдалдыг болу берген».

Шагаа дээрге аас-кежиктиң, чаагай сеткилдиң болгаш чыл эргилзинң үези. Шаанда тывалар чаа чылдың үнүп келген бирги хүнүн боттарының холундан тодарадып чорааннар. Адыжының шыйыглары тода көстүп турар болза, дүн хүн-биле солушканының демдээ-дир деп чугаалажыр.

Тывалар Чаа чылды өске чоннарга бодаарга, кыжын эвес, а час чоокшулай бергенде ут­куур, ооң бир тайылбыры мындыг —  мал оолдаашкынының соонда, чылдың эргилиишкини доозулган деп санаарында боор.  Тыва дылда чаңчылчаан мендилежиишкин ёзулалы («экии» деп совет үениң чаа сөзү утка-шынар аайы-биле илереттинмейн турар) таваржып келген кижиге хамаарыштыр ооң кадыкшылының байдалы дээш дүвүрели эвес (орус чонда дег «Кадыыңар кандыг-дыр?»), а амыдыралда чугула херектиг, «мал-маганыңар хүр-менди бе?» – деп айтырыгны дорт илередип турар. Ол айтырыгга харыы бойдустан, бүгү-ле дириг чүүлдүң менди-чаагай чоруундан хамаар­жыр турган.

Оон ыңай эр кижиниң эрес кашпагайы чүгле оюн-тоглаага илерээр эвес, а ооң мөге-шыыраа чемге хөөнү-биле бадыткаттынар турган. Чүлдүм Чап чогаалчының бо байырлалдың үезинде Шагаа доюн ыяап-ла кылыр турган деп бижээни база солун. Чогум-на шак ол дойга эът, чаг чииринге ат-сураа алгый берген эрлер бай кожайлар-биле маргылдаа мөөрей кылыр чүве-дир. Кожай-даа кончуг аътты эзертээш, баглаашка баг­лап каар, бардамнап келген эр база-ла ындыг – оон дора эвес аътты мунуп алгаш келир. Эът, чаг чииринге мөөрейлешкеш, ап үнзүңзе – эзерлиг аът сээңии, алзыпсыңза шоруң – чадаглааның ол. Мөөрей садыызынга баар ийи аътты хөйге көзүлдүр баглап каар.

Кожай казыра дег кончуг иртти өзээш, тос-таңма паш долдур эъдин эът аайы-биле, чаан чаг аайы-биле хайындырган турар. Бардамнап келген мөөрейжи эр ынчан:

-— Хан аксы четпес хөвээ хураган борастап алгаш, богданың бора ирти деп бодап олур сен бе, кожай. Чартыын-даа чизе, дайнам четпес чүве ышкажыл – деп, кара өжегээр одап дузаар. Ынчалдыр бардамчы маргылдаа эгелевээнде-ле удурланыкчызын аксы-биле шап-дузап, падынга кирер. Бүдүн коң эът кире бээр ишкир (тос тамы) «Тос таңма» дээр (чүгле куда-дой болгаш орнукшудулгада ажыглаар) аажок улуг кыдат пашка хайындырыптар чораан. Ол хүндүткелдиг чемни чип шыдапкан кижи аътты алыр. Бардамчылар ойзу-кыйзы мынча деп баштактанырлар:

— Тыва езуда паш дүвү кылайтпас чүве дээн, акым. Мөөрейниң бүгү сагылгазын сагыдым, алымчының аксында, беригжиниң холунда дижир болгай, мөөрей-даа мээңии болду ышкаш – дээш, таваар туруп, эде-хере тырттынып, өгден үнүп, баг­лаашта аъттарга кылаштап кээп, мөөрейге чайып алган аъдын мунуп алгаш, бодунуун четкеш, чиик адак челзип чоруй баар. А эзерлиг аъдын алзыпкан мөөрейжи хомудавас-даа, аъдының бажын куспактааш, чел, кудуруундан сүзүк хылын чула соп ап, дергиде аргамчызын чежип ап чыдып каар, ол-ла. Ол болза, аргамчы барда шалбалаар аът-даа, аңаа эзер-даа тыпты бээр дээни ол деп, чогаалчы бижээн.  Аъш-чемниң элбээ шупту кижилерге хамааржыр турган. Байырлалда ядыы араттар безин боттарының үүжелеп алган аъш-чемин уштуп, салып каар чаңчылдыг чораан.

А эртемден Георгий Курбат­скийниң чыып бижээн медээлерин ёзугаар, аныяктар аалдар кезип, «кожаңнап» чоруп каар, бир эвес аалдың чеми арай хирелиг болган болза: «Чонуңга дээш белет­кээн чемиңни мен чааскаан чип алдым», «Күстен тура Шагаага белеткенмээн-дир сен, байлар келбес, а ядыылар ону-даа болза чиптер дээн бодалың бе…», «Болзун эш-өөр, чоруулуңар. Семис эътти аалчыларга дээш эвес, боттарынга дээш белеткээн-дир. Чыдыдар дээш шыгжап алган чадавас, оозу ыңай чыдый берзин. А бис өске аалче чоруулуңар!» деп кожамыктаар турган. Шагаа үезинде алгыш-кырыш, чогуш-содаа үндүрбес. «Кижи бүрүзү бижек астып алган чоруур-даа болза, ынчалза-даа кайы хамаан­чок ажыглавас чо­раан» — деп, Георгий Николаевич бижип турар.

Ол ышкаш Шагаага чедир үш хонук дургузунда база бүдүн ай дургузунда багай чүүлдер кылбас, арага ишпес чораан. Бо үе дургузунда эки-даа, багай-даа кылган чүүлдер чүс катап көвүдээр. Бүдүүнүң дүнезинде, эртенгиниң 3 биле 6 шак аразында аргалыг болза, удувас. Бо үеде (хүрээде номналда олурар кижилерден аңгыда) бажыңда турар улус бичии уругларга тоол­дар ыдып, улустуң оюннарын ойнап, даң хаяазын уткуп алыр чораан. Аал-чурттуң эр ээзи даңгаар эртен саң салып, от-көзүн чемгерип, уткуп алган Чаа чыл өлчей-кежиктиг болзун деп, йөрээр чораан.

Саяна Монгуштуң

«Шагаа» дугайында материалындан үзүндү.

Чуруктар авторнуу.

previous arrow
next arrow
Slider
Меню