Турза — узун, тутса — мөге

Хоочуннар аравыста

Спортчу боорунга төрүме­линден чаяаттынган кижилер чоргулаар. Тыва спорттуң хоочуну Борис Таргын база ындыг кижи. Узун шилгедек дурт-сынныг,  сииреш мага-боттуг. Ындыг кижилер чиик атлетикага, волейбол, баскетбол, хөккей дээш шимченгир, эрес-капшагай чорук херек спорт хевирлеринге кончуг тааржыр боор дээр – ол ылап-ла ындыг.

Элээди школачы оол чорда-ла спорттуң чогум-на бо хевирлеринге ооң салым-чаяанныы көстү берген. Спорттуң командага ойнаар оюннар болгаш, кижиниң коллективчи мөзү-шынарын кижизидер, чаңгыс командада эш-өөрүнүң мурнунга харыысалгалыг чоруун бедидер, бодунуң хууда харыысалгазын база дыка шыңгыырадыр боор. Сарлык кадарчылары, хөй ажы-төлдүг малчыннарның өг-бүлезинге төрүттүнген, бичиизинден-не ажыл-ишке чаңчыккан, акылары, угбалары болгаш дуңмалары-биле демниг азыранчып өскен болгаш, командалыг спорт хевирлеринге ооң мөзү-бүдүжү таарышкан-даа боору чадавас.  

Өөренип турганы Бай-Тал ортумак школазының спортчу адын Борис волейбол, хөккей дээш өске-даа маргылдааларга чаңгыс командада эш-өөрү-биле эрестии-биле камгалап чораан. 1967 чылда Бай-Тал ортумак школазын доозуп турда, “Школаның эң тергиин спортчузу” деп мактал бижик-биле Борис Таргынны шаңнаан. Ооң спортчу салым-чаяанын, чедиишкиннерин ол хире бедик үнелээни аныяк оолду улам тура-сорук кииргени чугаажок.

Школаны дооскан чылында-ла Борис Таргын Кызылдың көдээ ажыл-агый техникумунче өөренип кирип алган. Бо техникумдан ону Совет Армияга шериг албаны эрттиреринче кыйгырткан. Благовещенск, Иркутск хоорайларга шериг кезектеринге телеграфистеп албан-хүлээлгезин эрттирип, ол кезектерниң волейбол командаларының эң шыырак ойнакчыларының санынче кирген. Шеригден халажып чанып келгеш, Кызылдың көдээ ажыл-агый техникумунга өөредилгезин уламчылап, ооң спортчу амыдыралынга идепкейлиг киржип турган.

Техникумну чедиишкинниг дооскаш, бодунуң эртем-билииниң аайы-биле төрээн сууру Бай-Талга өөредилге-бүдүрүлге курстарынга машиноведение башкылап ажылдай берген.  Борис Салчаковичниң бүгү назыда башкы намдары оон эгелээн. Өөредилге-бүдүрүлге курстарының директорунга томуйлаткан. Бо өөредилге черинден 1973 чылда  Улуг-Хем кожууннуң Ак-Туруг ниити билиг школазының директорунуң класс­тан дашкаар ажыл талазы-биле оралакчызы ажылче шилчээн. Бо школага Борис Салчакович   бүгү назыда чедиишкинниг башкылап ажылдап, ооң директору албан-дужаалга чедир депшип чораан. 1985 – 2000 чылдарда Ак-Туруг школазы Улуг-Хем районнуң 14 ниити билиг школаларының аразынга өөредилгеге, спортка, корум-чурумга эң эки школа деп шылгарап үнгеш, шилчип чоруур Кызыл тук-биле шаңнаткан. “Эң эки школа” деп адын каш удаа бадыткаан түңнелинде, Кызыл тук Ак-Туруг школазынга артып калган. Ам ол тук школаның музейинда хүндүлүг черде кадагалаттынып турар.

Борис Салчакович Таргын спортка кончуг хандыкшылдыг башкы болгаш, школаның өөреникчилерин болгаш Ак-Туруг суурнуң чурттакчыларын спортка хаара тудуп, янзы-бүрү чергелиг маргылдааларга киириштирип чораан. Спортчу башкының маргылдааларга белеткээн командалары тиилелгелерни үргүлчү чаалап ап турганнар. Башкының өөреникчилериниң аразында республикага спортчу ат-сураа билдингир спортчулар хөй. Оларның чижээнге В.Бартына-Сады, А.Бараан, С.Товарищтай, В.Бегзи дээш өскелерни-даа адап болур.

Хоочун спортчунуң болгаш башкының хууда бедик спортчу чедиишкиннери эвээш эвес. Тыва Республиканың Пре­зидентизиниң шаңналы дээш волейбол маргылдаа­ларынга эң шыырак ойнакчыларның санынче кирген. Республиканың волейболга чыынды коман­дазының сос­тавынга Финляндиядан келген спортчулар-биле ойнаан.

Борис Салчаковичниң улус өөредилгезиниң болгаш спорттуң хөгжүлдезинге киирген үлүг-хуузу бедии-биле үнелеттинген. “Улус өөре­дилгезиниң тергиини”, “РСФСР-ниң спортунуң хоочуну”, “Күш-ажылдың хоочуну” хүндүлүг аттарның, “С.К.Токаның 110 чыл юбилейи” медальдың эдилекчизи.

Хоочун спортчунуң назы-хары улгаткан-даа болза, ооң спортчу тура-соруу бедик, бодунуң адак-бышкаа чиик хевээр. Спортка тус черниң чурттакчыларын хаара тудуп, маргылдааларга киржип чоруур.

Хоочун коктуг деп чүве ол-ла болгай.

Шаң-оол Моңгуш,

Ак-Туруг суур.  Чурукту хоочун башкының архивинден алган. #Шын

Меню