Рубрикалар

“ТЫВА МЕН” ДЕП БОТ-МИННИИШКИННИ ОТТУРАР

Февраль 21 — Бүгү-делегейниң төрээн дыл хүнү

Дылдың курлавырын болгаш кандыг-даа чурттакчылыг чонну кадагалап арттырып алыры дээрге-ле кончуг чугула сорулга болур.

Россияда ниитизи-биле 190 чон чурттап турар. Оларның хөй кезии эвээш­ чурттакчылыг чоннар. Чамдык үндезин чоннарның бижик чогундан, ону өөредир башкыларның ховарындан байдалы бергедеп турар. Хөй-ле дылдарның чүгле ийи, чаңгыс эдилекчилери арткан. Россия чоннарының дылдарының аразындан 60 ажыг дыл Кызыл дептерже кирип турар.

Революстуг Россия үезинде 1917 чылдан тура 193 дыл бар деп саннаттынып турган, а 1991 чылдың декабрь айда СССР-ни дүжүрер дугайында дугуржулгага атты салган үеде чүгле 40 дыл арткан. Чылдың-на ортумаа-биле 2 дыл чидип турган. ЮНЕСКО-нуң медээлери-биле алырга, Россияда 136 дыл чиде берип болурунуң айыылында турар, а 20 дыл “өлүг дыл” деп санаттынып турар.

2018 чылда РФ-тиң Президентизиниң Чарлыы-биле Россия Федерациязының чоннарының дылдарын камгалап арттырар болгаш шинчилээр фондузу тургустунган. Ооң сорулгазы — Россия Федерациязының чоннарының национал өнчүзү болгаш культура-төөгүлүг салгалы болур төрээн дылдарны камгалап арттырып алыр болгаш шинчилээринге эптиг байдалдарны тургузары.

Бүгү делегейниң төрээн дылдар хүнү шупту дылдар дең эргелиг деп чүүлдү демдеглеп турар. Ынчангаш аңаа шыңгыы хамаарылгалыг болуп, ону кадагалаар ужурлуг бис.

Төрээн дылдар хүнүн чүге демдеглеп эрттирип турарыл? Бистиң дылывыс амгы үеде кандыг байдалда турарын Тываның гуманитарлыг болгаш дузалал социал-экономиктиг шинчилелдер институдунуң (ТГТШИ) дыл секторунуң эртем ажылдакчызы, филология эртемнериниң кандидады Эллада Аннай-биле чугаалаштывыс.

– Төрээн дылдар хүнүнүң ужур-утказы чүдел? Кажан тыптып келген байырлал чүвел?

– 1999 чылда ЮНЕСКО-нуң чиңгине конференциязының 30-ги сессиязының шиитпири-биле тургускан Делегей чергелиг төрээн дыл хүнүн 2000 чылдан тура доктаамал февраль 21-де демдеглеп эрттирип турар. Кайы-даа үеде дылдар тыптып келгеш, чурттап-чурттап, чиде берип турган. Ынчалза-даа кажан-даа 20 векте ышкаш дүрген чидип турбаан. Чон дээрге-ле каттаптаттынмас культура, төөгү, ёзу-чаңчылдар, амыдыралдың овур-хевири болур. Төрээн дыл хүнүнүң сорулгазы – эвээш-даа, хөй-даа чурттакчылыг чоннарны болгаш оларның дылын кадагалап арттырып алыры.

– Тыва дылдың байдалы амгы үеде дүвүренчиг байдалды оттуруп турарын билир бис. Ол дугайында бодалдарыңар-биле үлежип көрүңерем.

– Тыва дыл амгы үеде “Чидип турар делегей дылдарының атлазында” [Атлас исчезающих языков мира, ich.unesco.org] 20 дүвүрээзин оттуруп турар дылдарныӊ санынче кирип турар. Тыва дыл-биле чергелештир удмурт, калмык, якут, чечен дээш оон-даа өске национал Республикаларныӊ күрүне дылдары кирип турар.

Тыва чоннуң чугааланып турар дылының шынары дүвүрээзин оттуруп турар. Тыва дылдыӊ чараш овур-хевири — литературлуг дыл чидип турары дүвүрээзинниг. Тыва дыл кырында ном номчуур кижилер саны эвээжээн. Бөдүүн, бок сөстер хөй немежип, дылдың стиль аайы-биле шынары баксырап, чугаа дылы сайзырап турары бар. Даштыкы дылдардан кирген сөстер көвүдеп турар. Орус, тыва ийи дылды холуп турар апарган. Арыг тыва дылга чугаалаар улустуң саны эвээжеп турар. Ооң көскү чылдагааннарының бирээзи чурттап турар үевис болгаш ооӊ негелделери. Делегей чаӊгыс аай болурунче (глобализация) чүткүп турарындан, эвээш санныг чоннар дылын, культуразын, чурттап турган хевирин чидирип турарындан болуп турар.

📢Интернет четкизинде чок…

Амгы үеде интернет четкизинде дыл көзүлбес болза-ла, ук дыл чок деп санаттынарыныӊ айыылы келген. Ынчангаш дыл эртемденнери тыва дылдың электроннуг корпузун тургузуп турары өөрүнчүг. Тыва дыл бот-тускайлаӊ бижиктиг апарганындан бээр шупту бижиттинген, парлаттынган чүүлдерни дылдыӊ быжыг таваа (фундамент) кылдыр тургузары чугула. Шак мындыг электроннуг саӊ туруп кээрге, дылдыӊ шупту байдалын шинчилеп көөрү болгаш ол дугайында билиглер алыры чиик апаар, делегей кырында тыва дыл дугайында билиглер тодаргай көстүп турар болур. Бо ажылдыӊ эге базымнарын Тываның күрүне университединиң филология факультединиң “Тюркология” эртем төвү, Тываның гуманитарлыг болгаш дузалал социал-экономиктиг шинчилелдер институду чоргузуп турар. Ол ышкаш К.И. Чуковский аттыг ном саңының уругларга тыва чогаал номнарын база электроннуг хевирже киирип­ эгелей бергенин билир бис.

– Тываның гуманитарлыг болгаш дузалал социал-экономиктиг шинчилелдер институдунуң дыл адыры тыва дыл дээш кандыг ажылды чорудуп турарыл?

– Дылдың амгы байдалын өөренирин социолингвистика дээр. Дылдың төөгүзүн болгаш амгы үеде байдалда турарын, төөгүде кандыг турганын шинчилеп көргеш, ону эртемге чырыдып бижиир ажылды чорудуп турар бис. Дылдың литературлуг хевирин сайзырадырынга дуза кадар бис.

– Аныяк-өскенниң дылын уттуп, орус дылче чайгылып турарының чылдагааны чүдел?

– Орус, тыва ийи дыл чергелештир чурттап турар болганда, чуртталганың негелдези-биле хөй кезии орус дылче чайгылып турар. Чижээ, өөредилге талазы-биле алыр болза, шылгалдалар дужаарда, эртем-билиг чедип алырда, орус дылды билири чугула деп мындыг айтырыг туруп келген. Улустуң хөй кезии шылгалдаларны эки эртип алырының барымдаазын тургузуп алыр дээш, колдуунда уруг-дарыын орус классче берип турар. Суурлардан келгеш, албан-биле орустап билир болзун дээш, дөргүл-төрелинге-даа тургузуп тургаш, хоорай школазынга орус классче киирип ап турар таварылгалар хөй.

Хөлүн эрттир чүгле чаңгыс дылга чугааланып чоруурга делегейже көрүжү кызыы апаар. Өскээр чугаалаарга, чижилге болур шынары чиде бээр. Кижиниң билии делгем, ийи дылды билир болурга, хөй салбырларга, чуртталганың янзы-бүрү байдалдарынга чурттап билир болган тудум, чурттап шыдаарының байдалы эки болур.

– Билингвизм дээрге чүл, тываларны билингвтер деп санап болур бе?

– 40 чылдарга чедир тывалар чүгле чаңгыс дылга чугааланып чораан. Орус күрүнеге каттышканывыс соонда, чаа культураже кирер дээш, улуг күш, организастыг ажыл дузазы-биле дыка хөй улус орус дылды билип, ийи дылга­ чугааланыр кижилерниӊ саны немежип, массалыг билингвизм эгелээн. Эртем-билиг чедип, өөренир дээн күзелдиг кижи бүрүзү-ле орус дылды билири чугула деп бодал-биле дыка хөй кижилерни орус дылга чугаалаар кылдыр өөредип турган үе бар. Билингвизм калбаа-биле 1960-70 чылдарда доктаамал апарган.

Мен 1980 чылдарда төрүттүнген салгалга хамааржыр мен. Ынчап кээрде өг-бүле дылы үргүлчү тыва дыл турган. Уруглар сады болгаш школага баар­га, орус дыл. Беш харлыымда уруглар садынга эккеп каарга, шупту орустар бар болган. Ынчан орус дыл билбес бичии кижи орустар аразында мени эккеп каан дээш, ыглап турганым сактыр мен. Дыка-ла муңгарап турган мен. Ооң соонда 1-2 хире неделя эрткенде тывалавас, чүгле орустаар апарган мен. Школага тыва классче киириптерге, ынчан тыва дылымга номчуп, бижип өөрени берген мен. Ынчаар-ла ол ийи дыл турупкан. Беш харлыымга чедир төрээн дылымны билир турганымдан, өске дыл медерелим долузу-биле шыва алы бербээн деп болур боор. Ынчангаш ийи дылды тодаргай быжыг билир кижи – билингв кижи деп санап болур боор. Шак-ла ындыг улус кайы көвей, ылаӊгыя мээӊ салгалымда.

Амгы үениӊ салгалы ийи дыл билип өзер аргазын ажыглавайн, чаӊгыс дылды шилип ап турары когарал, чидириг деп бодаар мен.

📢Тыва дылдың амгы байдалы

Бо үеде аныяк-өскенниң чурттап турар байдалы бир өске. Республикада орус болгаш өске сөөк чон 50-50 хуу деп база болбас. Калбаа-биле 80 хуузу тывалар, а чүгле 20 хуузу өске чоннар болуп турар. Ындыг-даа болза массалыг информация чепсектеринде (телевидение, радио, интернет) медээлерни колдуунда орус дылда берип турар болганындан орус дылды эң-не хөй дыңнап турар апарган бис. Ынчангаш аныяк-өскенниң тыва мен деп минниишкини колдуунда эвээжеп турар апарган. Амгы үеде уруглар садтарында хөй кезиинде яслиден эгелеп орус дыл кырында чаштарны өөредип турар. Көрүп турар мультфильмнери, ырлажып турар ырлары, шүлүктери база орус дылда. Школаже кире бээрге, база шупту эртемнерни орус дылда өөредип турар. Телевизорну-даа ажыдыптарга, ол кижиниң билир орус дылында чугаалап турар болур. Уругну дескиндир турар чүүлдер орус дыл кырында чоруп турар боорга, тыва мен деп бот минниишкинин чидирип эгелээнинден, бодун орус мен деп санай берген тыва чаштар бар.

📢Ада-иениң харыысалгазы

Тыва мен деп бот-минниишкинни оттурары ада-иезиниң харысаалгазы болуп турар. Чаш кижиге кандыг негелде кылырыл, ол ону күүседир апаар. Негеп турар болганда, улуг кижи боду база аңаа чагыртыр болза эки. Ындыг байдалдарны тургузары дыка берге апарган. Ада-иелер, кырган-ава, кырган-ачалар боттары аразында тывалап, уруглары, уйнуктары-биле чегей кылдыр орустап чугаалажырын хөй-ниити черлеринге каяа-даа көрүп болур. Ынчангаш олар тыва дыл кырында медээлерни-даа, ырыларны-даа дыңнааш, утказын билбес чүвези ол.

Информастыг үеде чурттап турар болганывыста кайда-даа орус дыл тергиидеп турар апарган. Долгандыр бүгү-ле чүүлдер тыва дыл кырынга чоруп турган болза, ынчан көңгүс өске болур турган.

– Тыва дылдың сайзыралын орус дылга деңнээр аргалар бар бе?

– Амгы үеде тыва дылды орус дыл-биле дең кылдыр сайзырадыры берге айтырыг болуп турар. Чүге дээрге шупту чүвениң чиик, белен хевирин дилээр апарган. Тыва болгаш орус дыл хары угда деңге чоруп олурзун дээр болза, ийи каът ажыл кылыр апаар. Ниитилелге тыва дылдың элитазын, биликчилерин, арыг эдилекчилерин кижизидип алыксаар болзувусса, оода 50 хуузунче кичээнгей салып, дыка хөй ажылды кылыр болза эки. Бир дугаарында, өг-бүледен эгелеп тыва дылга чугаалажып өөредир. Уруглар садынга болгаш школага база тускай бөлүкке баар ужурлуг. Дээди өөредилге черинге база тыва дылче угланыышкынны күштелдирер. Хамааты назын чеде берген үезинде: “Мен тыва кижи мен. Культурамны эки билир мен. Дылымны эки билир мен. Бо мээң чуртум-дур” деп бот-минниишкини хевирлеттинип келген кижи саны хөй болур болза, ынчан байдал экижиир.

Ындыг политика чорудуп, ол ажылды шуут салбайн, ону үргүлчү күүседир харыысалгалыг кижилер кылып каар болза эки. Улустуң хөй кезии шупту чүүлдүң чиик аргазын бодаар апарганы шаптараазын болуп турар. Ону негептер хире кижилерниң бар-чогу чигзинчиг. Бодум хуумда мындыг бодалдыг мен: “Школа бүрүзүнге азы оода-ла бир өөредилге чери турар болза эки. Шупту эртемнерни тыва дыл кырынга шенелде тускай программа-биле эртер. Чижээлээрге, мен тыва класска өөренип турганымның ачызында “үлээр”, “көвүдедир” деп терминнерни билир, канчаарга-даа тывалап санап, боданып турар-дыр мен. Ам мээң уруум ол-ла терминнерни орус дылга билир. Ынчангаш дылывыстың мынчаар кызагдап келгени ниити политикадан хамааржыр. Чаңгыс аай күрүне шылгалдазының негелделери база чоннуң бодалын өскертиринге улуг салдарлыг болган.

– Тыва дылды уругларга чажындан тура сайзырадыр ажылдар бичии-даа бол, чоруп турар бе?

– Ол талазы-биле ажыл чоруп эгелей берген деп болур. Уруглар садтарынга тыва дылды өөредир бөлгүмнер ажыткан болгаш оларга номнар, кыды­рааштар база кылып каан. Сөөлгү ийи чыл дургузунда уруглар садтарында өөредип, ажылдап эгелей берген. Ынчаар өөредирге, чүгле тыва эвес, бөлүүнде чоруп турар орус-даа ажы-төл тыва дылды өөренип ап турар. Калбаа-биле эвес-даа болза, тыва дылды сонуургап өөренип турар орус омактыг улус база бар. Уруглар садынга ындыг бөлүктү доостургаш, ол-ла ажы-төлдү ниити программаже киирбейн, оода эге школаны тыва дыл кырынга эртер кылдыр байдалды тургузуп, чедип алыр болза эки байдал туруп болур. Оон аӊгыда, Тыва культура төвү база чаштарны бичиизинден бодунуӊ культуразын, ыры-хөгжүмүн, тоолдарын, дылын сонуургадыр чугула хемчеглерни чорудуп турары өөрүнчүг.

– Тыва чонувуска чүнү күзээр силер?

– Уруглар садынче база школаже ажы-төлүн берипкеш, чүгле ол улус кижизидер деп бодавайн, мээң харыысалгам-дыр деп бот-минниишкинниг болуру чугула. Мээң ажы-төлүмнү бодум өөредип-кижизитпес болзумза, кым өөредирил деп чүүлдү боданыылыңар. Ада-иелер, кырган-ава, кырган-ачалар уруг-дарыынга, уйнуктарынга “тыва мен” деп бот-минниишкинин оттуруп, тоолдардан ыдып, ырыдан ырлап, утказын тайылбырлап берип, сонуургалын оттурарыңарны күзээр-дир мен.

Чыжыргана СААЯ чугаалашкан.

Предыдущая запись
БОДАЛЫМ-НА ӨРТЕКТЕР-ӨРТЕКТЕР…
Следующая запись
СУМОГА РОССИЯ ЧЕМПИОНАДЫ ТЫВАГА ЭРТЕР
Меню