Улуг-Хемге челер-ойлап, кожамыктап…

Көк-Тайганың эдээнде Хөтпе-Бажы деп черде кыштагга Торгалыг сумузунуң «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелдиң 2018 чылдың киржикчилери Владимир, Венера Түлүштер Улуг-Хем кожууннуң аныяк малчыннарын хүлээп ап, Шагаа бүдүүзүнде байырлал эрттирген.

Кыштагже чоокшулап кээривиске, ооң девискээринде национал идик-хептиг аныяк малчыннар көстүп келди. Улуг-Хем кожууннуң культура адырының ажылдакчылары солун оюн-тоглааны организастаар дээш, тыва хөгжүмнү салып турда, кыштагжылар чыскаалыпты. Кожууннуң чагырга даргазының оралакчызы Болат Ховалыг, Торгалыг сумузунуң чагырга даргазы Эрес Санчы, Тываның Аныяк малчыннар эвилелиниң даргазы Нэлла Соян кыштагжыларга байыр чедирген.

Ээтпек мыйыстыг кошкар чүктеп…

Бо чылын өөрлерин хүлээп ап турар аалдың ээлери, Түлүштерниң өг-бүлези беш ажы-төлдүг. Кыштагжылар төлевилелдиң дараазында киржикчилерге 200 төрүүр хойну дамчыдарынга белен. Ада-иези чонун хүндүлеп турда, улуг оолдары мал-маганының бажын дозуп, оон бичези кажаада хураганнарга сиген каап берип, кызы хеймерин карактап турар.

Аныяк малчыннар аалчылар-биле чолукшулга езулалын кылган соонда, тыва улустуң самы “Челер-ойну” күүседип, ыры-шоорлуг оюн-тоглааны ажыткан. Мен база олар-биле самнай кааптым. Улусчу сам аныяк малчыннарның хей-аъдын көдүрүп, тиилелгеже чүткүлүн улам-на күштелдирген. Экер-эрес эрлер 50 кил кошкарны көдүреринге, аът шалбалаарынга, хендирбе сый шаварынга күжүн шенешкен. Кошкарны эктинге чүктеп алгаш, каш катап дис кырынга олуруп-турарын аарыкчылар шыңгыы хынап, санап шаг болдулар. Ээтпек мыйыстыг, доктаамал тепкиленип турар кошкарны эгин кырынга чүктээри безин анаа эвес херек. 2016 чылдың мөге-шыырак кыштагжылары Айдың Сенди биле Шолбан Шыгжаа кошкарны эң хөй катап көдүргеш, бирги черни үлешкен. Хендирбе сый шаварынга Май Сундуй шылгараан.

Венера аалчыларын боорзак, хуу­жуур, манчы, ак чем аймаа-биле делгээн ширээзинче чалап, изиг сүттүг шайы-биле хүндүледи. Одагга хайындырган сүттүг шай биле мүннүң чаагай амданын кижи чүге-даа деңнеп шыдавас.

Даглар бүргээн кыштагда

«Хөтпе-Бажы – төөгүлүг чер. Кыштагдан Таңды-Ууланың сыннары көстүп тур. Ооң эдээнге, ырак эвес черге бөмбүрзекте билдингир, чаңгыс-даа аштырыышкын чокка дайылдажып чораан улуг полководчу Сүбедей маадыр төрүттүнген» – деп, Торгалыг сумузунуң чагырга даргазы Эрес Санчы солун төөгүнү чугаалады.

Агаар-бойдус база аныяк малчыннарже ээ көрнүп, чылыг хүннү сөңнээн. Даглар бүргээн, төөгүлүг черде, кыштагга тыва ырылар, аялгалар куттулуп, ойнакчыларның каткызы чаңгыланып турган. Команда аайы-биле 2017-2019 чылдың кыштагжыларының чыынды командазы тиилеп үнген. Оларның шаңналы – ирт. Аныяк­ малчыннарның аразында бот-боттарын билишпестери база бар. Олар байырлалда чоок таныжып ап, арга-сүме, санал-оналдары-биле солчур аргалыг болган. Келир чылын Шагаа байырлалын «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелдиң 2017 чылдың киржикчилери эрттирерин хүлээнип алды. Бо чылын төлевилелдиң баштайгылары деткикчилер болган.

Шалганнарның ак чеми

Эрткен чылын аныяк малчыннарның баштайгы Шагаа байырлалы Ийи-Тал сумузунуң Барык хемниң кыдыында Куу-Даг эдээнде Таймир биле Айдысмаа Шалганнарның кыштаанга эрткен. 2017 чылда аныяк малчыннар Ийи-Тал суурдан «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелдиң киржикчилери болган. Ийи чүс хойнуң орнунга олар 20 инекти алган.

“2019 чылда чээрби инекти төлевилелдиң дараазында кир­жикчилеринге хү­лээдип­теривиске, боттарывыста 40 баш мал арты. Бо хүнде ийи инээвис төрүпкен. Эрткен чылын инектеривисти тарып-боозаткан бис. Чүге дизе, симменталь уксаалыг инектер сүткүр болгаш өг-бүлевистиң эгелеп алган ажылынга ажыктыг бо­лур. Саанчы угбам Федосья Тюлюшовна-биле тыва ак чемни: сүт, өре­ме, ээжегей, быш­так, тыва йогурт, шиме, изюм, курага холаан ээже­гейни бажыңда кылып турар бис. Ачам сүт фермазынга инек кадарып, авам улуг саанчылап чораан. Бичии турумда, ада-ием “бурганнаан”. Бодум Чаа-Хөл кожууннуң Ак-Туругдан мен. Чогум инек саап билбес келин чеде берген мен. Кунчуумнуң инектерин саап, чашкы үемде фермага ойнап турганымны сактып, ындындан-на сонуургалым оттуп келген. Кажан губернатор төлевилелин чарлаптарга, аңаа киришкеш, чээрби инекти алганывыс бо. Бир катап инектерим саап алгаш: “Мынча хөй сүттү канчаар кижи боор мен” деп боданып олурган мен. Чаа тырткан өремени Ийи-Талда аграр школа-интернадының башкыларынга садып чеде бээримге, дораан садып алган. Сүт-саан үезинде өреме, ээжегейни элээн­ кылыпкаш, Шагаан-Арыгга аппаарымга, дораан­ арыдыпкан. Доктаамал садып алыкчыларым мени манап турар апарган. Кышкы үеде безин долгап, садарын дилеп кээр” – деп, ол чугаалады.

Баштайгы кыштаглаашкыны хүр

Буян Калбак-кыс биле Саида Кенден – 2019 чылдың кыштагжылары. Олар 100 хой, 100 ангор өшкүнү алган. Арысканның аныяк­ малчын­нарының кыштаа Кожай деп черде. Мал чемин четчир кылдыр белеткеп алганы-биле баштайгы кыштаглаашкынны эки эртип турар. Хүүле хемниң эриин­ге чайлаг тудуп алыры-биле черин шыйдырып, хүн батареяларын боттарының күжү-биле садып алган. Хойлары март ай­да, өшкүлери апрель айда тө­рүүр. “Өшкү хойга бодаарга до­ңуучал, чылыг чер дилээр. Ынчангаш өшкүлер чылыг үеде тө­рүүр кылдыр кошкарларны салып, эдериштирген бис. Ийистей бээр суг болза, доруккуже чедир эмискиктээр, сиген чиртир… Сиген белеткээр ийи трактор, чүък болгаш ажыл-херек кылыр чиик автомашинавыс бар. Кожууннуң аныяк малчыннарын чыгган солун байырлалда бир дугаар киржип келдивис. Уругларывыс база эдертип алдывыс. Каш чыл болгаш 2019 чылдың кыштагжылары Шагаа байырлалын эрттирер бис” – дээш, Саида бир хар ажып турар оглу Чимит-Доржуга хураган кежи тыва тонун кедирип, мөөрейлерге киржири-биле үнүптү.

Аныяк малчыннар эвилели

Тываның Аныяк­ мал­чыннарының эвилели Пре­зидентиниң грантылар фондузундан деткимче алыр мөөрейниң ийи чыл улаштыр тиилекчилери болган. Төлевилелдиң удуртукчузу Нэлла Соян “Аныяк көшкүн кижиниң школазының” чорудуу-биле кыштагжыларга федералдыг деткимчениң ачызында бо чылын кылып чорудар ажылды таныштырды: “Бир улуг хемчеглеривистиң бирээзи – аныяк малчыннарның регионнар (Алтай, Хакасия) аразының II шуулганы. Аныяк малчыннарның уран талантызын көргүзери-биле “Найыралдың кежээзи” мөөрейни, спартакиаданы, өөредиглиг мастер-класстарны эрттирип, малчыннарның сесерлиинге өзүмнер тарыыр бис. Оон аңгыда, национал чемнер белеткээриниң дугайында улуг эвес номчугашты парлап үндүрери дээш, өске-даа хемчег­лер көрдүнген”. Кыштагжылар сонуургалын илередип, санал-оналдарын социал четкиде бөлүүнче бижиирин дугурушкан.

Аныяк малчыннар Шагааны байырлаан соонда, Күске чылын аалынга уткуп, биеэги чымыштыг ажылынче шымнып кириптер дээш чаныпканнар.

Озерченма  ХОВАЛЫГ.

Авторнуң  тырттырган  чуруктары. #Шын

previous arrow
next arrow
Slider
Меню