1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

«АЛДЫН КАЖЫК» — ЧОННУҢ МӨӨРЕЙИ

2015 чылдың май айда «Чаңчыл – амыдыралдың өзээ» деп культура ажылдак­чыларының семинарынга Тыва Үндезин культура төвүнүң тургускан «Алдын кажык» деп төлевилелин чарлап, таныштырган. Ол мөөрейни ук төптүң ажылдакчылары Моол­га көргеш, чарашсынгаш, таар­жыр-таарышпас чүүлдерин боттарыныы-биле эдип ча­зааш, тургускаш, чон аразынга нептередири-биле эрттирип эгелээн. Республиканың культура адырының ажылдакчылары чон, ылаңгыя аныяк-өскен езу-чаңчылдарынче кичээнгейни салып, өөренип, эпчок байдалдарга таваржы бербезин дээн сорулга-биле бо төлевилелди чогаадып тургускан.

«Алдын кажыкты» 4 мөөрейге чарган: шүлүктеп, кожамыктап тургаш, боттарын аянныг таныштырары; аас чогаалга үндезилээн үлегер домактарда кирбейн барган кол сөстү 1 минута дургузунда тывары; езу-чаңчылдарга хамаа­рышкан айтырыгларга харыы­лаары; тыва оюн – кажык-биле аът чарыштырары.

Тыва Үндезин культура төвү­нүң уран чүүл удуртукчузу, ТР-ниң алдарлыг артизи, Тываның Улустуң хөөмейжизи Андрей Алдын-оолович Монгуш: «Шагаага чедир республиканың культура ажылдакчыларының аразынга бо мөөрейни эрттирер дээн сорулгавыс күүсеттинген деп болур» — деп чугаалады.

«Алдын кажыкты» республиканың бүгү кожууннары боттарының иштинге мөөрейлешкеш, чыынды бөлүктү тургус­каш, Мөңгүн-Тайга, Бай-Тайга, Барыын-Хемчик, Чөөн-Хемчик кожууннарның аразынга мөөрей январь 19-та Чадаана хоорайга эрткен. Аңаа Чөөн-Хемчик тиилээн. Январь 20-де Шагаан-Арыг хоо­райга Өвүр, Сүт-Хөл, Улуг-Хем, Чаа-Хөл кожууннар аразынга мөөрейге Сүт-Хөл кожууннуң культура ажылдакчылары тергиидеп үнген. Улуг-хемчилер кол­дуунда деңге чоруп тургаш, аът чарыжынга чаңгыс-ла кажык аштырган. 21-ниң хүнүнде Таңдының Бай-Хаак суурга Эрзин, Тес-Хем, Таңды кожууннар аразында чишкен. Эрзинчилер биле таңдыжылар деңге чоруп оргаш, Эрзинниң «аъды» эрткеш, тиилээн. Эң-не сөөлгү хүн январь 22-де Кызыл кожууннуң төвү Каа-Хем суурнуң Солаан Базыр-оол аттыг Культура одаанга Каа-Хем, Бии-Хем, Кызыл кожууннар аразында мөөрейлешкениниң түңнелинде, Кызыл кожуун тиилеп үнген.

«Мөөрейлер үезинде 7 кижи составтыг бөлүктүң демнии, хей-аъдының бедии, тура-соруктуу илереп көстүп кээр чорду. Чижээлээрге, эрзинчилер көргүзүг кылдыр кымчыларын безин ап алган болду. Билген-даа ышкаш, оларга езу-чаңчылдарга хамаарышкан кымчы дугайында айтырыг таваржы берген. Кымчы ыяжын кезип алырда, кызыл-сөөскен ыяжынга келгеш, тайга-таңдызынга чалбарып, чалаарын, кандыг хемчээлге кезип алырын көргүзүп, алгыш-йөрээлин чугаалап тургаш, көргүскени кончуг чедимчелиг, сонуурганчыг болган. Черле ынчаш, эрзинчилер панчык оюнунда ышкаш адааннажып, аъдын алгап тургаш, дыка хөглүг, аразында демнии-биле тиилеп үндүлер» — деп, Андрей Алдын-оолович чугаалады.

Чөөн-Хемчик, Мөңгүн-Тайга, Таң­ды кожууннар шыырак белеткелин көргүскеннер. Сценазының каас­талгазын­дан эгелээш, көргүзүг материал­дарын, идик-хевин тус-тузунда онзагай белеткеп алганнар. Эң-не хөй көрүкчүлүг кожуун Таңды болган. Ол дээрге-ле ук кожууннуң культура ажылдакчыларының чону-биле тудуш ажылдап турарының бадыткалы-дыр.

ТГШИ-ниң аас чогаал секторунуң эргелекчизи, педагогика эртеминиң кандидады Маргарита Кунгаа, ТГШИ-ниң эртем архивиниң эргелекчизи Василий Салчак, Кызылдың уран чүүл колледжизиниң башкызы, культура эртемнериниң кандидады Саида Наваа, Тыва Үндезин культура төвүнүң методиктиг килдизиниң тыва оюннар талазын харыылап турар Шолбан Ондар, «Тыва» аас чогаалын бөлүүнүң хөгжүм удуртукчузу, Тываның алдарлыг артизи Айдаш Барыңмаа олар дөрт хонук үргүлчүлээн мөөрейни түңнеп, шилип, дыка-ла улуг ажылды кылганнар. Бо мөөрейлер үезинде аас чогаалга, езу-чаңчылдарга хамаарышканын дыңнап, көрүп, көрбээн солун чүүлдерин көргеш, магадап, бо мөөрейни ам-даа сайзырадып, нептередир болза эки деп эртемденнер түңнелге келгеннер. Езулуг-ла бүгү чоннуң мөөрейи болган.

Мөөрейлер соонда чоннуң сүлдези дыка бедик тарап чанган. Культура ажылдакчылары боттарының билиин, мергежилин өскелерге тарадып, көргүскени өөредиглиг.

Тиилекчи болган Чөөн-Хемчик, Сүт-Хөл, Эрзин, Кызыл кожууннарның мөөрейи Шагаа бүдүүзүнде, февраль 6-да, Улусчу чогаадылга бажыңынга болур. Бо дөрт төлептиг кожууннуң культура ажылдакчыларының чечен-мергени, тывынгыр-сагынгыры бо түңнел мөөрейге моон-даа байлак, чараш көстүп кээр.

Шак-ла мындыг мөөрейлерни чүгле культура ажылдакчыларының аразынга эвес, школачыларга, коллективтерге, чижээлээрге, Март 8 байырлалында азы февраль 23-те адаларга, оолдарга  кылдыр эде тургузуп ап, эрттирип болур дээр­зин Андрей Алдын-оолович сүмелээн.

Алдынай СОЯН.

“Шын” №9 2016 чылдың январь 30

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.