1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЖЫКТЫГ ӨӨРЕДИЛГЕ

Январь 23-түң хүнүнде Тыва­ның политехниктиг ортумак өөредилге чериниң баазазынга республиканың ырак-чоок кожууннарындан алгы-кешти чымчадыр эттээрин көрүп алыр дээн улус хөйү-биле чыглып келген. 
Баштайгы кезээнде ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызы, Сайгарлыкчыларны деткиир фондунуң төлээлери чыылганнарга байыр чедирип кичээлди ажыткаш, арга-сүмени берген. Ооң соонда Ша­гаан-Арыгда «Усма» бүдүрүлгениң ээзи Маадыр Кырлыг-Кара алгы-кеш эттээр талазы-биле арга-дуржулгазын солчуп, ажыл-ижиниң дугайында чугаалап берген. Ол мастер-классты эрттирери-биле бодунуң алгы-кежин, дериг-херекселин база ап алгаш келген болган. 
Малдың алгы-кежин чымчадыр эттээ­рин Маадыр Мартович кончуг тодазы-биле тайылбырлап, канчаар кылырын көргүзүп тура хүнзээн. Бо мастер-класс­ты сонуургаан улус иткилежип-иткилежип телефоннарында тырттырып, чамдык­тары бижип-даа ап турдулар. Алгы-кешти чымчадыр эттээр чаа дериг-херекселди техникумнуң мастер башкызы Алексей Хоюгбан шеверлеп кылган. Мындыг эки ажылдың канчаар эгелээнин ТР-ниң Сайгарлыкчылар деткиир фондузунуң дар­газы Буян Данзурун мынчаар таныштырган:
– Эрткен чылдың ноябрь айда Тываның сайгарлыкчылары-биле кады Улан-Батор хоорайга чедип, Ортун-Ба­йыр деп хууда сайгарлыкчы-биле ужуражып чугаалаштывыс. Моолдар база өске чонга боттарының чажыттарын дамчыдарын күзевес чорду, чүгле бо сайгарлыкчы чөпшээрешкени ол-дур.  А Алексей ол сайгарлыкчының биче бүдүрүлгезинге алгы-кеш чымчадыр эттээр дериг-херекселин сонуургавышаан, өөренип алгаш келген. Байбек Надажапович Монгуш-биле кады оон-даа өске аймактарга чедип, бүдүрүлгелерни сонуургаан бис. Алгы-кешти болбаазырадып турар улуг-биче бүдүрүлгелер дыка хөй-дүр. Моолдарның эки үлегерин көргеш-ле, мындыг биче бүдүрүлгелерни бистиң суурларывыска база тургузуп болур-дур дээш, алгы-кешке мастер-классты чарлаа­нывыс ол. Алгыны чымчадыр эттээр дериг-херекселди бистен садып ап база болур, сонуургап, айтырып турар улус бар чорду, чагыгларны хүлээп ап турар бис.  Малдың алгы-кежин октавайн, суурларга биче бүдүрүлгелер тургузуп ажылдаар үе келген. Дараазында мындыг өөредилгени барыын зонага эрттирер дээш, мынчаар-ла планнап турар бис – дээш, чугаазын доозарга, улаштыр "алдын холдуг" мас­тер Алексей Хоюгбан база немепти:
– Моол чуртун сонуургавышаан, оларның ажыл-ижин база дыка магададым. Бир айның дургузунда моолдар-биле имнежип-домнажып тургаш, бо херекселдерни канчаар кылганын көрүп, чамдыкта бодум-даа ам мынчаар кылыптар-дыр дээш, сүмелеп-даа турдум. Биче бүдүрүлгениң ээзи боду орус дылга бичии чугаалап шыдаар, а артканнары орустап шуут билбес. Моол чоннуң кара ажылга кызымаккай шудургузун кайгадым. Оон ыңай малдың бичии-даа дүгүн, кежин октавас, дыка камныг чон-дур. Бисте болза, хой кештерин октапкан чыдар, херекке шуут албас, ыянчыг-дыр бис. Алгы-кешти эттээр херекселди олардан дөзевилеп көргеш, улуг электри күжү чарыгдаттынмас кылдыр чогаадып тургузуп алдывыс. Бо мастер-класс­та ажыглап турары ол-дур. Ол моол сайгарлыкчыда дөрт мастер ажылдап турар, бир-ийизи демир-дезин кылыр, оон ийизи ыяш-биле чазаныр, мынчаар үлежип алгаш, беш хире хонукта кылып тургузуптар. Шевер оолдарның кылыптар ажылы-дыр, боттарының чогаадыкчызы, физика талазы-биле тывызык аргазы херек чүве-дир ийин. 
 Бо даргаларның чугаалап турары чөптүг. Суурларга тургузуп алыр болза, кончуг таарымчалыг, малчыннар алгы-кежин оларга дужааптар, оон улаштыр алгыны чымчаткаш, үндүр садып-сайгарып алыр арга бар-ла-дыр. Бо мастер-класста улустуң хөй кезии кожууннардан келгилээн, Кырлыг-Карадан айтыртынып-айтыртынып, дептержигештеринде бижип-ле олурдулар.
Дараазында хүнде алгы-кештиң кыр­тыжын арыглаар херекселде Мөңгүн-Тайгадан Сергей Доңгак хол-будун одура тырттырып алгы дег ажылдаан тур, Кырлыг-Кара мастер чанында айтып берип, тайылбырлаан. Баштайгы дээрезинде холдарын эдиктир техникага ажылдаарынга өөренгени дээре деп, ол чугаалап турду. Оон ыңай Чаа-Хөл чурттуг Светлана Куулар  Маадырның алгыларын садып алгаш, тыва тоннар даа­рап турарын база оларның чымыштыг ажыл-ижин онзалады. Кызыл хоорайдан Анай-Хаак Оюн калбак ыяшта киш кежи чадып алган, эдирээ ышкаш демир-биле шырыңмазын сүүрген тур. Дүүн кежээ мас­терден айтырып алгаш, киш кештерин хондур шыгыдып кааш, ам ап алгаш, маңаа чымчадып алыр дээш келгенин ол чугаалады. Оон-даа өскелер боттарының бодалдары-биле үлешкеннер:
Чечен-оол Седен-Дамбаа, Өвүр кожуунда Чаа-Суур сумузунуң баштыңы: «Бистиң кожуунувус Моол чурту-биле кызыгаарлажып чыдар болгаш, үргүлчү Улангомче кирип, моолдарның ажыл-агыйын сонуургап көрүп турар бис. Ол хоорайда алгы-кеш кылыр улуг бүдүрүлге бар чорду. Алгыны чымчадыр чуур доскаар­лары улуг-улуг, оон өске-даа херексели бүрүнү-биле дериттинген, ажыл-агыйы калбарган бүдүрүлгелерниң бирээзи болду. Шынап-ла, алгы-кешти октап чорбайн, мынчаар эттеп кылыр болза, ажырбас хире. А бо мастер-класста суурдан оолдар эдертип алгаш келдим. Маңаа база көрүп алгаш, оон Шагаан-Арыгга барып, Маадыр Кырлыг-Караның бүдүрүлгезинге дузалашпышаан, өөренип алыр кылдыр база дугуржуп алдывыс. Ынчангаш суурга биче бүдүрүлге тургузар сорулгалыг бис. Кайда-даа ажылдавайн турар шыырак оолдар бар-дыр, оларны эвилелдеп тур мен».  
Сайзана Маадыр, Тес-Хем кожуун: «О-Шынаа школазында башкылап турар мен. Улуг класстың өөреникчилери технология кичээлинде алгыны хол-биле шаандагы чиңгине тыва езу-биле кылып турарлар.  Уругларга алгы-кеш-биле канчаар ажылдаарын өөредир сорулга-биле мындыг ажылды эгелээн бис. Амдыызында чаа-ла эге чадазында, алгыны дузааш, божалап алырын кончуг эки билирлер. Ам улаштыр өөренип чоруптар планныг бис, бо мастер дыка эки тайылбырлап берип тур, моон-даа соңгаар мындыг чижектиг өөредилгелерден эрттирерин сүмелээр мен». 
Кызыл кожуундан Дарисю Данзурун алгыларын ап алгаш келгеш, айтырып, дилеп алгаш, эттедип турду. Араттар база дыка идепкейлиг болган, ол-ла кожуундан Альберт Янчат, Мерген Дунгар-оол, Сүт-Хөлден Наталья Доржу, Таңдыдан Өнер-оол Чооду, Барыын-Хемчиктен Омак Хомушку, Тожудан Галина Ондар дээш оон-даа өске сонуургактарны демдеглеп болур. 
Шынап-ла, шак мындыг өөредил­гелерни эрттирери күзенчиг, чүге дээрге көрүп келген, сонуургаан улус дыка хөй, мырыңай сыңышпайн иткилешкен, чамдыктары мырыңай шыжыгып турган.
Алгы-кештиң хааны Маадырның ажылының дугайында январь 22-де үнген «Шын» солунда база бижээнин номчукчу сактып олур боор. Алгы-кешти кылырының талазы-биле дыка ажыктыг өөредилге болганын онзалаары чугула.
Ася Тюлюш.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.