1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"АЗИЯНЫҢ ТӨВҮНГЕ" ДООЗУКЧУНУҢ КЕЖЭЭЗИ

Өң-баазын платьелер, ак хөй­леңнер, галстуктар кеткен оолдар, уруглар июнь 23-те Кызыл хоорайның төвүнге кежээликтей ында-мында көстүп кээп, бөлүглежип, чыглып эгелээн. Эрткен-дүшкен чон кандыг байырлал болуп турарын бот-боттарындан удур-дедир айтыржып, чыылган аныяктарны чарашсынып эртип турган. Онзагай, чараш кылдыр кеттинген аныяктар Кызыл хоорайның шупту школаларының доозукчулары болду. 

Доозукчулар Арат шөлүнге чыскаа­лып алгаш, байырлыг байдал-биле Ленин кудумчузун куду кылашташкаш, Улуг-Хем эриинде чараштыр тутттунган дыштанылга чери “Азия төвүнге” келдилер. Аңаа баш бурунгаар чыглып алгаш, манап турган ада-иелери, чоок кижилери, байырлалдың эрттирикчилери диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле уткуп хүлээп алды. 

Эрттирикчиниң чарлааны езугаар бир дугаарында шыырак башкылары болгаш билии-биле алдаржаан школаларның бирээзи – Кызылдың 1 дугаар школазының 131 доозукчуларын байырлыг байдал-биле чалады. 131 доозукчузунуң 4-ү школаны медаль-биле дооскан. Ол доозукчуларның аразында спорт мас­терлери, олимпиада тиилекчилери база аңгы-аңгы политиктиг-даа, социал-даа волонтержу бөлүктерниң кежигүннери дээш кымнарны чок дээр боор. 

Монгуш Кенин-Лопсан дээн ышкаш билдингир, төлептиг доозукчулары-биле алдаржаан, “Россияның 100 эң эки шолаларының” санынче кирген школа – 2 дугаар школаның доозукчуларын байырлыг кежээже чалады. Бо чылын 2 дугаар школаны 71 оолдар, уруглар дооскан. 

 “Кадыкшыл школазы” деп Россия чергелиг мөөрейниң тиилекчизи, “Россияның 100 эң эки школазы” аттың эдилекчизи, Совет Эвилелиниң Маадыры Т.Б. Кечил-оол аттыг Кызыл хоорайның 3 дугаар школазы бо чылын 65 өөреникчини доос­турган. Оларның аразында 2 өөреникчи школаны алдын медаль-биле дооскан. 

60 ажыг чылдар иштинде дыка хөй школачыларны доостуруп, амыдыралдың делгем, каалама оруунче үдээн Кызылдың 4  дугаар школазын бо чылын 13 кижи доос­кан. Оларның 7-зи чараш кыстар, а 6-зы мөге, шыырак, спортчу оолдар болду. 

Россияның 10 үлегерлиг школала­рының санынче кирген, Россия черге­лиг хөй-хөй мөөрейлерге тиилекчи болган школа – Кызылдың 5 дугаар гимназиязының 161 доозукчузун чалаан. Оларның 10-у школаны алдын медаль-биле дооскан. “2017 чылдың өөреникчизи” атты чаалап алган Татьяна Стародубцева дээш аңгы-аңгы төлевилелдерге, олимпиадаларга тиилекчилер база доозукчуларның аразында бар.  

Чыл санында эң дээди демдекке аттестациязын дужаап, өөредилге-даа, кижизидилге-даа талазы-биле шыырак школаларның санындан хөй чылдарда  үнмейн чоруур Кызыл хоорайның Лидия Новикова аттыг 7 дугаар школазының 30 доозукчуларын чалаан. Оларның аразында олимпиадалар болгаш аңгы-аңгы республика чергелиг мөөрейлерниң тиилекчилери оолдар, уруглар хөй. 

Хоорайның Улуг-Хем ол чарыында турар, республика чергелиг-даа, Сибирь федералдыг округка-даа янзы-бүрү мөөрейлерге тиилекчилерлиг, өөредилге болгаш кижизидилге талазы-биле өскелерден ылгалдыг  Кызыл хоорайның 8 дугаар школазын бо чылын 20 идепкейлиг, чогаадыкчы, спортчу оолдар, уруглар доозуп турар. 

Тыва улустуң салгалдан салгалче дамчып келген чаагай чаңчылдарын, культуразын кадагалаар, өөредир школа – Кызыл хоорайның 9 дугаар школа-гимназиязының доозукчуларын чалады. Бо школаның өөреникчилери “Делегейниң чоннарының экологтуг фольклору”, “Театр уран чүүлү”, “Ыры-хөгжүм уран чүүлү” дээн ышкаш делегей болгаш Россия, республика чергелиг мөөрейлерниң тии­лекчилери.  Бо чылдың доозукчулары Айдысмаа Салчак, Алла Сат, Эртине-Белек Ооржактың  аттары гимназияның “алдын фондузунче” кирген. 

“Чуртунуң болгаш школазының ажыктыг, төлептиг хамаатызы болбушаан, аас-кежиктиг кижи болур. Амыдыралче бүзүрелдиг базымнар-биле!” деп кыйгырыг-биле ажы-төлдү өөредип, кижизидип турар кайгамчык школа – Кызылдың 11 дугаар школазы. Бо өөредилге чылында 11 дугаар школа 26 кайгамчык  угаанныг, ажылгыр-кежээ оолдар, уругларны амыдыралдың каалама оруунче үдээн болду.

“Базым бүрүзүнде сорулгаже, базым бүрүзүнде күзелдерже!” деп кыйгырыглыг онзагай шко­ла – Кызылдың 12 дугаар школазының өөреникчилери олим­пиадаларга, спортчу мөө­рей­лерге, янзы-бүрү чогаадыкчы мөөрейлерге тиилекчилер болуп келген. Бо школада “Тайбың” патриотчу клуб ажылдап турар. 

Республика чергелиг мөө­рейлерге, олимпиадаларга тиилекчилерлиг, чүс чылдың чартыын­да чеже-чеже доозукчуларны доостурган школа – Кызылдың 14 дугаар школазы. Бо школа аныяк армейжилери-биле алдаржаан. Аныяк армейжилерниң  командазы рес­публика чергелиг слетка 2017-2018 өөредилге чылында тиилекчи болганнар. Доозукчуларның аразында Наталья Ямалетдинова, Анастасия Ерлина  школаны чүгле 5 демдектерге дооскан. 

“Чуртталгада эң-не чугу­ла даянгыыш – билиг” деп лицейжилерниң кижи бүрү­зү ыяк билир. Лицейниң өөреник­чилериниң аразында “Россия. Келир үеже чүткүл-биле!” деп Россия чергелиг мөөрейниң тии­­лекчилери Севиль Ооржак, Алек­сандра Дулуш, “Келир үеде Россияның хоойлужудулгазы” деп Россия чергелиг мөөрейниң тиилекчизи Анита Навайждай, “2018 чылдың өөреникчизи” деп республика чергелиг мөөрейниң тиилекчизи, Анастасия Костина дээш оон-даа хөй чедиишкиннерлиг. 598 “5” демдек, 894 “4» деп демдектерлиг доозукчуларлыг школа – Кызыл хоорайның №15 лицейи. 

“Россия Федерациязының 100 эң эки организацияларының” санынче чаңгыс эвес удаа кирген төп – Кызылдың “Аныяк” өөредилге төвүнүң доозукчуларын база чалаан. 

Байырлалдың кол маадырларын чалап алган соонда, “Доо­зукчунуң вальзы” танцы-самны  оолдар, уруглар кайгамчык чараш кылдыр күүседип, чыылган аалчыларга, ада-иелерге бараал­гаткан.

Ооң соонда Кызыл хоо­рай­ның баштыңы Дина Оюн, ТР-ниң өөредилге болгаш эртем сайыды Татьяна Санчаа, Кызыл хоорай чагыргазының төлээзи хоорайның доозукчуларынга, школаны чедиишкинниг доос­кан оолдар, уругларга болгаш оларның ада-иелеринге, башкыларынга байырын чедирген. Кызыл хоорайның шупту школаларының доо­зукчуларының ада-иелериниң төлээзи Игорь Никешин ажы-төлүн 11 чыл иштинде үжүк-бижикке өөредип, амыдыралдың берге оруунче билиг-биле чепсеглеп, чагыг-сөзүн берип, уйгу-дыжын харамнанмайн, күжүн үндүрген башкыларга ада-иелерниң болгаш ажы-төлүнүң өмүнээзинден өөрүп  четтиргенин илереткен. 

Даргалар, ада-иелер, башкылар сөс ап, удур-дедир байыр чедиришкен соонда, Кызылдың 1 дугаар школазының доозукчузу Эрес Дагбалдай  ада-иелерге, башкыларга өөрүнүң мурнундан өөрүп четтириишкинниң сөстерин чугаалааш, доозукчу эштеринге байыр чедирген. 

Ол үеде бөлүк турган ада-иелер-биле чугаалаштым. Оларның бирээзи: “Мээң хеймер уруум бо чылын 9 дугаар школаны доозуп турар. Кончуг берге үелер харын-даа соовуста артып калды. Уруум күрүне шылгалдалары дужаап турда, орта уйгу-дыш-даа көрбейн турдувус. Харын-даа шылгалдаларны эки демдектерге дужаап алдывыс. Ындыг берге шылгалданың соонда чараштыр кеттинген оолдар, уругларны, ада-иелерни көөрге, дыка эргим-дир. Ынчалза-даа мурнувуста ам-даа шылгалдалар бар. Өөренир, өөредилге черинче дужаап, күзелин чедип алыр дээш шиитпирлеттинмээн айтырыглар-ла хөй. Ынчангаш чүгле бодумнуң уруумга эвес, а шупту доозукчуларга, ада-иелерге чедиишкиннерни, ак орукту күзеп каайн” — деп, Алла Ондар чугаалады.

Ол аразында байырлалдың эрттирикчизи доозукчуларга янзы-бүрү оюн-тоглааларны ойнаткан соонда, кижи бүрүзү күзелдерин бодап алгаш, тай­быңның, өөрүшкүнүң янзы-бүрү өң-чүзүннүг шарларын дээр­же ужу­дуп үндүрген. Кымның чүнү бодап алганын кым-даа бил­бес.­ Доозукчуларның күзээн кү­зелдери бүдүп, амыдыралдың кадыр-берге, шаптараазынныг оруктарынга торулбас-ла болзунам. 

Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруу. 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.