1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Аяс Данзырынның чырыткылыг адынга

Тыва Республиканың алдарлыг артизи Аяс Данзырынның 40 хар харлаан юбилейи-биле холбаштыр ооң чырыткылыг адынга тураскааткан республика чергелиг хөөмейжилерниң «Хөөмей – чоргааралым» болгаш «Алдын согун» деп эстрада ыры мөөрейлерин Тес-Хем кожуун чагыргазы, Тыва үндезин культура төвү, Тес-Хем кожууннуң культура болгаш туризм эргелели, Кызыл-Чыраа суму чагыргазы, Аяс Данзырын аттыг көдээ Культура одаа сентябрь 25-те улусчу ужурлар чылынга тураскаадып эрттиргеннер.  

Чаяаттынган тускай салым-чаяанныг, мөзү-бүдүштүг, кымга-даа дөмейлешпес аялгаларның автору, хөй дакпыр делегей чергелиг мөөрейлерниң тиилекчизи Аяс Владимирович Данзырын кезээ мөңгеде  катаптаттынмас уян, чараш аялгаларны чогаадып, сагыш-сеткилди доюлдуруп келир хөөмей-сыгыдын чонунга бараалгадып чораан. Бистиң ынак  артизивистиң, сылдыс ышкаш чырыткылыг чайнап чорааш, кыска назынында чедип алган чедиишкиннери:

1992 чылда  Делегейниң хөөмей мөөрейиниң лауреады;

1998 чылда Делегей чергелиг III хөөмей симпозиумунуң «хөөмей» хевиринге лауреады;

1999 чылда республика чергелиг VI «Хову-Аксы» эстрада ырыларының мөөрейинге «Көрүкчүнүң үнелели» шаңналдың эдилекчизи;

«Делегейниң виртуоз хомусчузу» аттың эдилекчизи; Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи Геннадий Чаштың  адынга тураскааткан мөөрейниң Дээди шаңналының эдилекчизи;

2000 чылда Бурят Республикага болуп эрткен  Делегей чергелиг «Ак ай» деп эстрада ырыларының бирги мөөрейиниң дипломантызы;

Тыва Республиканың Улустуң хөө­мей­­жизи, «Тыва» бөлүүнүң тургузук­чу­зу Геннадий Туматтың чырыткылыг адынга тураскааткан Делегей чергелиг мөөрейниң Дээди шаңналының эдилекчизи;

2000 чылда Сибирь девискээриниң  «Саян дагларының аялгалары» деп эстрада ырыларының лауреады;

2001 чылда Тываның Улустуң хөөмейжизи, бистиң чаңгыс чер-чурт­туувус Федор Таунуң адынга тураскааткан республика чергелиг хөөмей мөөрейиниң лауреады болгаш тускай шаңналдың эдилекчизи;

2001 чылда түрк чоннарның Уфа хоорайга болуп эрткен Делегей чергелиг аныяктарның  Х ыры-хөгжүм көрүлдезиниң Дээди шаңналының эдилекчизи;

2002 чылда «Авай» деп ырызы дээш «Чылдың ырызы» мөөрейниң тиилекчизи;

2003 чылда Кыргыс Республикага болуп эрткен Делегей чергелиг «Ысык кол» деп эстрада ырыларының көрүлдезиниң дипломантызы;

2003 чылда Тываның Улустуң хөөмейжизи, национал хөгжүм херек­селдериниң кылыкчызы Маржымал Ондарның 75 харлаанынга тураскааткан республика чергелиг хөөмей мөөрейинге «Эзеңгилээр» хевиринге дипломант;

2003 чылда 4-кү Делегей чергелиг «Хөөмей – төп Азия чоннарының эртинези» деп симпозиумнуң дипломантызы;

2003 чылда Алтай Республикага «Алтын-Тайга» деп хөөмей көрүлдезиниң Дээди шаңналының эдилекчизи;

2004 чылда Хакасияның Катанов аттыг күрүне университединиң 10 чыл болган оюнга тураскааткан «Университет аалчыларны уткуп тур» деп студент аныяк­тар аразынга көрүлдениң лауреа­ды;

1997 чылда Тыва Республикага культура адырынга чедип алган чедиишкиннери дээш Кызыл хоорай чагыргазының Хүндүлел бижии-биле шаңнаткан;

2004 чылдың январь 28-те Тыва Республиканың Чазак Даргазының Чарлыы-биле «Тыва Республиканың алдарлыг артизи» деп бедик атты тывыскан.

Аравыста чок-даа болза, бодунуң уран талантызы-биле чонунуң ынакшылын чаа­лап алган, Тывавыстың база бир ховар оолдарының бирээзи Аяс Данзырынның адынга тураскааткан мөөрей эгелей бээрге, кажыыдалдың минутазын чарлаптарга, хөй санныг көрүкчүлерниң сагыш-сеткили дойлуп, уян кижилерниң карактарындан чаштар бадып, ынак артизивисти чоктап, сагындывыс.  База ол ышкаш сактыышкынның сөстерин Тес-Хем кожуунда Тыва Чазактың төлээзи Борис Эрендей, Тес-Хем кожууннуң баштыңы Хая-Маадыр Санаа кылганнар. Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы Зоя Кыргыс чылыг-чымчак сактыышкынны кылып, артизивистиң чаңгыс артып калган оглу Айыска кончуг үнелиг чагыг-сөзүн берип, белекти сөңнээн.

«Хөөмей – чоргааралым» мөөрейге чаңгыстың күүселдезинге ниитизи-биле 28 киржикчилер кожууннардан киришкеннер. База ол ышкаш бөлүктер аразында 6 бөлүк уран талантызын бараалгаткан. Түңнелинде Дээди шаңналды алган Мерген Кууларга  (Өвүр) Тес-Хем кожуун чагыргазы аът сертификадын тывыскан. 1-ги чергениң лауреады Мөңге Монгуш (Улуг-Хем), 2-ги чергениң лауреады Алексей Ховалыг (Чөөн-Хемчик), 3-кү чергениң лауреады Герман Куулар (Өвүр).

«Аяс Данзырынның хөөмейи» деп атка Артыш Аракчаа (Тес-Хем), «Эң эки каргыраа күүседикчизи» дээш Белек Делег (Чөөн-Хемчик), «Эң эки сыгыт күүседикчизи» дээш Алим Кунчун (Тере-Хөл), «Эң эки борбаңнадыры» — Айбек Сат (Каа-Хем), «Эң бичии назылыг хөөмейжи» — Откун Куулар (Өвүр) дээш, оон-даа өске шаңналдар-биле киржикчилерни Тыва үндезин культура төвү шаңнап-мактаан. Бөлүктер аразынга 1-ги черни «Эзеңги», 2-ги черни «Суглуг-Даш», 3-кү черни «Адашкылар» бөлүктери тус-тузунда алган. Деткикчи Тыва үндезин культура төвү (директору Игорь Көшкендей) болган.

Эстрада ырыларының «Алдын согун» мөөрейинге ниитизи-биле 15 ыраажы киришкен. Түңнелинде кончуг чараш, хос­туг үнү-биле 1-ги черни Артыш Аракчаа (Тес-Хем) бүзүрелдии-биле чаалап алган. Дамдын Далай (Чеди-Хөл), Кежик Успун (Бай-Тайга) 2-ги, 3-кү черге төлептиг болганнар. «Көрүкчүлерниң үнелели» тускай шаңналды Алдын Хомушку (Кызыл кожуун) алган, мөөрейниң чаңгыс херээжен киржикчизи, Сайын-Херел Өпей (Кызыл хоорай), Дамдын Далай (Чеди-Хөл) — «Аяс Данзырынның ийизи»,  Алдын-Херел Хурагандай (Шагаан-Арыг хоорай) «Эң эки күүседикчи» атка төлептиг болганнар.

Бо болуп эрткен мөөрейлерге ылаңгыя эр кижилерниң киржилгези көвей болгаш бедик деңнелдиг болганын демдеглекседим. Тыва улустуң үлегер домаа «Демниг сааскан, теве тудуп чиир» дээни ышкаш, деткикчилер хөй болган. Тес-Хем ко­жуун чагыргазы, Аяс Данзырынның кады төрээн дуңмалары, ачазының төрелдери, чаңгысклассчылары, Кызыл-Чыраа сумузунуң адалар чөвүлели (даргазы Виктор Арина) дээш, оон-даа өскелер боттуг дузазын чедиргеннер. Тес-Хем кожуун чагыргазының төлээзи Амур Увангур база киржикчилерни болгаш аалчыларын изиг аъш-чем-биле уткуп, хүлээп турган Ак-Эрик суурнуң ажыл-ишчи чонунга улуу-биле өөрүп четтиргенивисти илередир-дир бис.

Тиилекчилерни болгаш тускай шаңналдарның эдилекчилерин шаңнаар мурнунда тоол аяны-биле тургускан түңнел концертти көрүкчүлер магадап көрген.

Аяс Данзырынның «Алдын согун» деп ырызынга «Хуулгаазын ынакшыл» деп сам-биле түңнел концерт ажыттынарга, көрүкчүлер үзүктел чок адыш часкаашкыннары-биле уткуп алганнар. Аяс Данзырынның эштери Тыва Республиканың алдарлыг артистери, хөөмейжилер Андрей Монгуш, Айдаш Барыңмаа, Аяс Куулар хөөмей-сыгыт, аян ырын келген чонга бараалгаткан.

Бо болуп эрткен мөөрейлер Аяс Данзырынның хөй санныг мөгейик­чилеринге канчаар-даа аажок улуг белек болган дизе, чазыг эвес. Ооң сагыш-сеткилди доюлдуруп келир уяранчыг, чараш ырыларын салгалдан салгалче дамчыдары – бистиң хүлээлгевис.

Алдын-кыс Дагба,

Тес-Хем кожууннуң культура эргелелиниң уран чүүл удуртукчузу.

«Шын» №121 2015 чылдың октябрь 31

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.