1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БАШТАЙГЫ МУЗЕЙ

Тыва литератураның төөгүзү

Тыва литература — тыва ниитилелдиң эрткен төөгүлүг оруунуң көрүнчүү. Эң ылаңгыя Тыва Арат Республика тургус­тунгандан бээр үеде Тывага болуп турган болуушкуннар сөстүң уран-чечен аргалары-биле тыва литературада чуруттунуп арткан.
Ол үениң болуушкуннарының дугайында Салчак Токаның “Араттың сөзү”, Степан Сарыг-оолдуң “Аңгыр-оолдуң тоожузу”, Кызыл-Эник Кудажының “Уйгу чок Улуг-Хем” дээш өске-даа чогаалчыларның чогаалдарындан билип ап болур. Ты­ва чогаалчыларның салгал бүрүзү бодунуң үезиниң, ооң кижилериниң дугайында төөгүнүң херечилерин боттарының чогаалдарынга арттырып каап чоруурлар. Ынчангаш тыва литература музейин тургузарының дугайында чугаа бо вектиң эгезинде үнүп келген. Ол чугаа херек кырында Тываның күрүне университединде боттанган. Ында тыва литература музейи ажыттынган болгаш амгы үеде чедиишкинниг ажылдап, сайзырап турар. Бо музей Тывада баштайгы болгаш дың чаңгыс литература музейи.
Музейниң эргелекчизи, Ро­­с­­сия­ның чогаалчылар эви­­­ле­ли­ниң кежигүнү Мария Күжү­гет­тен музейниң дугайында сонуургадым.
— Мария Амын-ооловна, тыва литература музейиниң тургустунган төөгүзү-биле “Шынның” номчукчуларын таныштырып кө­рүңерем.
— Тыва литература музейин тургузарының дугайында бодал Тываның күрүне университединиң филология факультединиң тыва аас чогаал болгаш литература кафедразының башкыларының аразынга шагда-ла тыптып келген чүве. Тыва литература шактарын кызырып, кафедраны хаарының кырынга кээрге, тыва литератураны студентилерге өөредириниң, шинчилээриниң, суртаалдаарының бир аргазы тыва литература музейи деп тодаргай медереп биле берген бис. Университеттиң ректору турган Сергей Октявич Ондар музейни тургузарының дугайында дужаал­ды 2011 чылда үндүрген. Оон-на музейни ажыдар талазы-биле ажыл эгелээн. 2012 чылдың май 17-де музей ажыттынган.
— Тыва литература музе­йиниң экспонаттарын чыыр та­лазы-биле ажыл дугайында элээн тодаргайы-биле чугаалап бе­ри­ңерем.
— Баштайгы экспонаттар тыва литератураның үндезилекчилери чогаалчылар Степан Сарыг-оолдуң, Сергей Пюрбюнуң, Виктор Көк-оолдуң, Салчак Токаның, Олег Сагаан-оолдуң тыва аас чогаал болгаш литература кафедразындан артып калган чуруктары. Оларның артында демдег­лелдерден билдингени — портреттерни Булугун деп чурукчу чураан. Кажан чурааны билдинмес.
База бир баштайгы экспонат филология эртемнериниң доктору, профессор Доржу Сең­­гилович Кууларның сарыг портфели. Бистиң улуг башкывыс чок апарган соонда бо портфельдиң аксын ажытпайн, ол-бо черлерге шыгжап турган бис. Ону чеже ынчаар шыг­жаар дээр силер, бир хүн ажыдып көөрүмге, иштинде ийи саазын хап чыдыр. Улуг хапта тыважыткан латин алфавитке парлаан баштайгы тыва сеткүүлдер — “Революстуң херели” сеткүүлдүң 2,3,4 дугаар үндүрүлгелери, “Ленин, Сталинниң тугунуң адаа-биле” сеткүүлдүң 3,4 дугаар үндүрүлгелери бар болду. Бичии саазын хапта Сергей Пюрбюнуң “Чалыы назынның кылажы”, “Эртенгиниң ыры”, Олег Сагаан-оолдуң “Тываның арат чонунуң мурнундан”, Степан Сарыг-оолдуң “Чырык хүн” деп чогаалдары, тыва шиилер чыындызы, Вадим Кожевниковтуң “Март – апрель” деп чогаалының очулгазы, Степан Сарыг-оолдуң “Саны мөге” деп шүлүглелиниң кирриллицага парлаан үндүрүлгези шыгжаттынган болду. Тыва ном үндүрүлгезинде болгаш тыва литературада кончуг үнелиг бо сеткүүлдерни, номнарны улуг башкывыс Доржу Сеңгилович Куулар биске төөгү өнчүзү кылдыр арттырып каан деп бодаар чордум. Башкывыстың сарыг портфели болгаш ооң иштинде шыгжаттынган сеткүүлдер, номнар — ховар экспонаттар, ынчангаш олар биске дыка үнелиг.
— Сергей Пюрбю биле Степан Сарыг-оолдуң хөрек тураскаал­дары музейде бар-дыр...
— Оларның төөгүзү база дыка солун. Сергей Пюрбюнуң хөрек тураскаалы “Улуг-Хем” чечен чогаал альманагының редакция­зынга та канчап тыптып келген чүве. Ол аңаа дыка үр турган. Музейни ажыдып турувуста, чогаалчы Эдуарт Мижит: “Сергей Пюрбюнуң орар чери литература музейи” – дээш, эккеп берген. Бюсту дойдан кылган ышкаш чорду, даштын хүлерертир будуп каан. Александр Ойдуп бо хөрек тураскаалын кылган деп, Эдуард Байырович чугаалады.
Степан Сарыг-оолдуң хөрек тураскаалын бо музейге эккелгени база дыка солун. Литература музейи ажыттынган соонда, бир чыл хире болганда, чогаалчы Александр Даржай менче телефоннааш: “Сарыг-оолду тып алдым, Сарыг-оолду тып алдым!” — деп өөрүшкүлүг алгырып чугаалай берди. Баштай дээрезинде кайгай берген мен. Та чүү Сарыг-оол, та кандыг Сарыг-оол! Таптыг айтырарымга, мындыг болду. Александр Даржай чурукчулар-биле кады таакпылаар дээш, Чурукчулар бажыңының чер иштинде адаккы каъдынче бада берген кижи-дир. Ында төш турган. Александр Даржай ооң кырынга олуруп алыр дээш, канчангаш-ла топтап көрүптерге, Сарыг-оолдуң хөрек тураскаалы болган. Чурукчуларның дузазы-биле чогаалчы ол тураскаал­ды ном үндүрер черге аппарып каан. Мен оолдарым-биле ону бо литература музейинге эккеп алдым. Кара пат хирлиг бюстту студент уруглар чуп кааптарга, кончуг чараш мөңгүн хөрек тураскаалы болду. Сарыг-оол чогаалчының литература музейинде аянныы аажок олурары бо-дур. Бо хөрек тураскаалын скульптор Товарищтай Ондар кылган деп медээ бар.
— Дыка солун төөгүлүг экспо­наттар-дыр. Музейниң фон­дузунуң дугайында чүнү чугаалап болур силер.
— Улуг салгалдың чогаал­чыларының амгы үеде ховар апарган номнары бар. Чижээлээрге, Кызыл-Эник Кудажының 1958 чылда үнген бирги ному “Баштайгы базым”. Автор бодунуң холунуң үжүүн ол номда салган чор­ду. Ты­ва чогаалчыларның элээн хөй чуруктары бар. Чижээлээр­ге, Салчак Самба-Люндуптуң, Алек­сандр Пальмбахтың чуруктары, уруглар чогаалчызы Сергей Михалков, Борис Полевой, Степан Щипачев оларның Тывага кээп чораан үезинде тырттырган чуруктар дээш оон-даа өске. Бо чу­­­­­руктарның шынары харын элээн баксыраан, чүге дээрге музей адак­­кы каътка турда кырында каът­­­ка чылыдылга сис­темазы чарылгаш, сугга алыскан. Чуруктарны чаартыр ажылдарны чорудары чугула.
Тываның улустуң чогаал­чыларының шуптузунуң чуруктары, номнары музейде бар. Чүгле харын Василий Борахооевич Моңгуштуң чуруу чок, ону кылдыртып алыр талазы-биле ажыл чоруп турар. Тыва литератураның төөгүзүнде ниитизи-биле он беш чогаалчыга “Тываның улустуң чогаалчызы” деп атты тывыскан. Бөгүн бистиң аравыста оларның чедизи бар.
— Музейниң делгелге залында болгаш бичии өрээлинде номнар дыка хөй-дүр. Барык-ла, библиотека чыгыы.
— Тываның күрүне университединде литература музейи ажыттынган деп дыңнааш, чо­гаал­чыларның уруг-дарыы, тө­релдери, эң ылаңгыя улуг назы-харлыг номчукчулар ховар номнарны биске эккеп берип турар. Казах акын, ыраажы, чогаалчы Джамбул Джамбаевтиң шүлүктерин школага тыва чогаал кичээлдеринге өөренип турганывысты сактыр-дыр силер бе? М.Н. Ооржак деп кижиниң хууда ном саңындан казах акынның 1955 чылда чырыкче үнген ному бо музейде келген. Мээң-биле үе-черге ном-дур. Ол хире үр үе дургузунда камныы-биле кадагалаттынып келген.
Номнардан аңгыда чогаал­чыларның документилери, чо­гаал бижээн кыдырааштары, хол-биле бижээн чогаалдары бар. Чижээ­лээрге, Дарыма Ондарның, Юрий Кюнзегештиң, Александр Даржайның, Артык Ховалыгның дээш өске-даа чогаалчыларның. Ниитизи-биле 1500 хире ном музейде бар. Сыңмастап тур ийин харын. Ам-даа эккээрлер боор.
— Экспонаттарны каскан­наар болза, чугаавыс төн­мес­тей бээр ышкаш-тыр. Му­зей­ниң көрүкчүлери хөй бе?
— Көрүкчүлер келбейн баар хүн чок. Ийи-чаңгыстап, бө­лүк-бөлүү-биле-даа кээп турар. Университетте литерату­ра музейи ажылдап турар деп медээ улам тараан тудум, көрүкчүлер көвүдеп-ле орар. Чамдык кижилер тыва литература, чогаалчылар-биле холбаалыг кандыг-бир чүүл эккээр, азы ховар ном сураг­­лап кээр, школаларның ты­ва чогаал башкылары өөре­никчилери-биле кады кээр дээш-ле, үзүлбес-тир.
— Тыва литература музейи делгереп-ле турар болзун!
— Ындыг-ла болзун!
Шаңгыр-оол СУВАҢ
чугаалашкан.
Музейниң идепкейлиг хөй-ниитижилери студентилерниң тырттырган чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.