1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Делегей - чаңгыс, үннер - муң-муң

2019 чылды Бүгү делегейде үндезин чоннарның дылының чылы кылдыр Каттышкан Нациялар Организациязының Чиңгине ассамблеязы чарлаан. Россияга ол чылдың албан ёзузу-биле ажыдыышкыны Ханты-Мансийск хоорайга болган. Тываның өмүнээзинден аңаа ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамызының Национал школа хөгжүдер институдунуң директору Сайзана Товуу барып четкеш келген. Бистиң чуртувуста бир дугаар болуп турар онза болуушкун дугайында «Шын» солунга интервьюну берген.

– «Россияда үндезин чоннарның төрээн дылы» деп делегей чергелиг шуулган март 21-22 хүннеринде болуп эрткен. Шуулганның лозуңу: “Делегей – чаңгыс, үннер – муң-муң”. Аңгы-аңгы чурттарның төлээлери 500 ажыг кижи киришкен. КНО-нуң үндезин чоннар херектериниң талазы-биле Доктаамал шуулган даргазының оралакчызы Сяоань Чжан, Азияның үндезин чоннарының бүгү-делегей четкизиниң күүсекчи президентизи, үндезин чоннарның дылдар талазы-биле эксперди Чаудха­ри Пхулман (Непал), КНО-нуң үндезин чоннар херектериниң талазы-биле Доктаамал шуулганның эксперт-кежигүнү Эервэ Нзоа (Камерун) болгаш өске-даа аалчылар келген.

“Төрээн дылдарны деткээн тергиин практикалар болгаш төлевилелдер” деп бөлүкке делегейниң аңгы-аңгы чурттарында ажылдап-амыдырап чоруур чоннарның дылдарын канчаар камгалап, сайзырадыр дугайында чугаалашкан. Чижээлээрге, Финляндияда чаңгыс өөредилге черинге 5-6 даштыкы дылды башкылап болурун демдеглеп көрген. Кыдат Улус Республикада 55 биче-буурай омак-сөөк чоннарга боттарының төрээн дылын өөренир болгаш шинчилээр арганы тургузуп берген эки дуржулгазын таныштырган.

Делегейде амгы үеде 7 097 дыл бар, даштыкы эксперттерниң санааны-биле 2 неделя болгаш-ла бир дыл чидип турар. Ындыг болганда күрүнелерде чоннарның дылдарын камгалап алыры чугула дээрзин шуулганның киржикчилери, ооң иштинде даштыкы аалчылар демдеглээн.

Чоннуң чедиишкини, эчис чаагай амыдыралы, хөгжүлде сайзыралы дыл-домаандан хамааржыр. Эртемденнерниң дылдарны демдеглээр, байдалын шинчилээр болгаш ажыглаарынга хамаарышкан күжениишкиннерин каттыштырарынче чугула кичээнгейни угландырган.

Бистиң эгээртинмес улуг чуртувуска хамаарыштыр көөр болзувусса, РФ-те 37 республикада күрүне дылдары, сезен бир дылды аңгы эртем кылдыр өөренип турар, 47 үндезин биче-буурай чоннар бар. Россияда татар, коми, марий, башкир болгаш өске-даа дылдарның сайзырап турарының чедиишкинниг арга-дуржулгазын көргүскен. Чурттуң школа назыны четпээн өөредилге черлеринге өөредилге программаларын киирер деп угланыышкын-биле шын бар чыдарывысты өске республикаларда коллегаларывыс-биле чугаалашкаш билдим.

Үре-түңнелдиг ажыл

– Шуулганга Тыва Республиканың төлээзи болуп киришкенимге өөрүүр-дүр мен. Ажыл-херээмниң кол түңнели – эртем-шинчилел институттары, национал школа институттары-биле кады-ажылдажылга дугайында дугуржулгаларны кылганы.  Россияда чүгле үш Национал школа институду бар: Саха (Якутия) Республикада, Удмурт Республикада, Тыва Республикада. Олар-биле кады-ажылдажылга дугайында дугуржулгаларны бо чоокку үелерде чарып алыр бис. Оон аңгыда, Санкт-Петербург хоорайда Россияның А.И. Герцен аттыг күрүнениң педагогика институдунга, Москва хоорайда Чөөн чүк чоннарының институдунга Тожунуң школа доозукчуларын өөредип киирериниң дугайында дугуржулга бар. База бир чугула демдеглээр чүүл дээрге, өске регионнарның Өөредилге хөгжүдер институттары-биле кады ажылдаарын дугуржуру. Билиг бедидер курстарны демнежип эрттирер, өөредилге-методиканың регионалдыг кезээнге хамаарышкан дуржулга солчуру дээш янзы-бүрү ажылдар хамааржыр. Чижээлээрге, бистиң Институдувусту Бүгү-делегейниң лингвистер комитединче кирип алырының дугайында саналдап турган. Шуулганга келген даштыкы аалчыларның дуржулгазы-биле танышкаш, улаштыр кады-ажылдажылганы эгелээрин база чугаалашкан.

Хоойлуда ЭДИлгелер

– РФ-тиң Өөредилге дугайында хоойлузунга төрээн дылдар өөренириниң дугайында эдилгелер киирген болгай. Оларны тайылбырлап бээриңерни дилээр-дир бис.

– РФ-тиң “Өөредилге дугайында» 2018 чылдың август 14-те үнген 317 дугаарлыг, “РФ-тиң “Өөредилге дугайында” 2018 чылдың август 3-те үнген хоойлузунуң 1-ги база 14-кү чүүлдеринге эдилгелер киирген. Ол хоойлу күш кирген. Киирген эдилгелер немелделер болуп турар:

Бирээде, 11-ги чүүлдүң 5-ки пунктузунда киирген немелде – эге, кол, ниити ортумак өөредилгениң федералдыг күрүне стандарттары РФ-тиң чоннарының төрээн дылынга эртемни чедип алырын, РФ-тиң республикаларының күрүне дылдарын өөренири, РФ-тиң чоннарының төрээн дылын өөренири база орус дылды төрээн дыл кылдыр өөренип ап болур аргазын хандырып турар.

Ийиде, 4-кү немелдеде “РФ-тиң чоннарының төрээн дылын өөренири» деп кезээнде «орус дылды төрээн дыл кылдыр” деп немей киирген.

Үште, 6-гы кезээнде немелде домак киирген: “Өөредилге дылын хостуг шилип алыры, РФ-тиң чоннарының төрээн дылын төрээн дыл кылдыр база орус дылды төрээн дыл кылдыр, РФ-тиң республикаларының күрүне дылдарын школа назыны четпээн уруглар өөредилгезиниң албан черлеринче киирерде (шилчидерде) ада-иениң (хоойлу ёзугаар төлээлерниң) билдириишкини-биле шилип алыр.

– Федералдыг Хоойлуда чаа эдилгелерни киирген сорулгазы болгаш чылдагааны?

– Сорулгазы дээрге Россия Федерациязының чоннарының дылдарының санынче кирип турар төрээн дылдарга, ооң иштинде орус дылды – төрээн дылы кылдыр, эртем-билиг чедип ап болурунуң аргазын күрүнениң магадылаары, өскээр чугаалаарга, чаа хоойлу төрээн дылын шинчилээринге делгем арганы берип турар. Мооң мурнундагы хоойлу, эртем-билигни Россия Федерациязының чүгле күрүне дылынга чедип алырын магадылап база өөредилгениң болгаш кижизидилгениң дылын шилип, өөредилге системазының аргаларының кызыгаарын барымдаалап турган.

Чылдагааны дээрге РФ-тиң хамаатыларның төрээн дылынга эртем-билигни чедип алырынга база РФ-тиң Өөредилге дугайында хоойлу езугаар, хамаатыларга өөредилгениң дылын хостуг шилип алыр конституция ёзугаар эргезин хандырар сорулгалар-биле киирген. Чогум, РФ-тиң 1991 чылдың октябрь 25-те үнген 1807-1 дугаарлыг Хоойлузунуң 9-ку чүүлүнүң 1-ги пунктузунга ону магадылап каан турган.

– Өөредилге хоойлузунда чаа өскерилгелерниң биче-буурай чоннарның төрээн дылынга ужур-дузалыг талазы кандыгыл?

– Чаа хоойлунуң өскерлиишкиннеринде Россия Федерациязының кайы-даа омак-сөөк чонунуң төлээлери боттарының төрээн дылынга эртем-билигни чедип ап болуру. Россия Федерациязының чоннарының төрээн дылын хостуг шилип ап болур арганы хандырып бээри. Чижээ, ханты азы манси өг-бүле Тываже көжүп келгеш, ада-ие (хоойлу езугаар төлээлери) ажы-төлүнге төрээн ханты азы манси дылын өөредир күзелдиг болза, бис ол дылды өөренир дээн күзелин хандырып бээр ужурлуг бис.

–  РФ-те Өөредилге дылы – күрүне дылы – орус дыл болганда, ниити негелде ёзугаар 1-11 класстар шупту эртемнерни орус дыл кырында өөренип турар. Совет үеде национал школа деп ылгавыр турган. Ынчангаш чамдык эртемнерни төрээн дылынга өөренип чораан. Орус дылдың өөредилге номнарынга тускай очулгалар турган, орус сөстерге (ударение) дыңзыды адаарын салган боор чүве. ТР-ниң Өөредилге яамызы эге класстарның өөреникчилеринге орус-тыва словарьны үндүрүп турган болгай.  Бичии уругларга орус дыл өөренип алырынга дөмек-дуза болур ындыг номнар ам бар бе?

– Амгы үеде школалар 1-ги класстан эгелээш, өөредилге планын езугаар, колдуунда орус дыл (төрээн дылын) кырында азы төрээн тыва дылын орус дыл-биле деңге өөренирин шилип алыр арга-биле өөренип турар. Ындыг болганда өөреникчилерге ийи дылдыг (орус-тыва) словарьны Тыва Республиканың Өөредилге болгаш эртем яамызы дараазында чылда парлап үндүрерин өөренип көрүп турар.

– Сөөлгү үеде школаларда тыва дыл, чогаал шактары эвээш деп үргүлчү чугаалап турар апарган. Бир эвес байдал ол хире нарын апарган чүве болза, төрээн дылдың, чогаалдың өөредилге номнарын «Аптара иштинде шыгжаар» үе келгени ол бе азы байдал канчаар тургустунуп турарыл?

– Тыва дыл, тыва чогаалдың өөредилге номнарын, программаларын амгы үе-шагның аайы-биле чаартып турар. Мооң мурнунда чылдарга бодаарга, ол кичээлдерниң 1-2 шагын кызырган-даа болза, ниитизи-биле байдал ажырбас: 1-4, 5-7 класстарда тус-тус 5 шакты, 8-9 класстарда – 4 шакты, 10-11 класстарда – 3 шакты, өөредилге чериниң шактарындан албышаан, таарымчалыг кылдыр тургускан. Ынчангаш төрээн дылдың, чогаалдың өөредилге номнарын «аптара иштинче шыгжап болбазы» билдингир. Кичээлдерни кызырган чылдагааны ТР-ниң Өөредилге яамызындан хамаарышпайн турар. 

– Школага уругларның төрээн дылын өөренирин азы өөретпезин ада-иелер боттары шилип алыр эргелиг болганда, херек кырында байдалы кандыг боор?

– «РФ-тиң чоннарының төрээн дылдарының дугайында хоойлузунуң» 9-ку чүүлүнүң 1-ги пунктузунда база “Өөредилге дугайында” Федералдыг Хоойлунуң 14-кү чүүлүнүң 1-ги кезээнде айытканын езугаар, төрээн дылын уругларынга өөредирин азы өөретпезин ада-иелер боттары шилип алыр эргелерин шупту школалар сагып турар.

Тывага Фондуну

тургузар

– Бо чылдың эгезинде Президентиниң төрээн дылдарга хамаарыштыр Фонд дугайында Чарлыы үнген. Ол Фондунуң кол сорулгазы, кылыр ажылы кандыг болур ирги?

– «Россияның чоннарының төрээн дылдарын камгалаар база шинчилээр Фондузун тургузар» дугайында РФ-тиң Президентизиниң № 611 Чарлыы 2018 чылдың октябрь 26-да үнген. Россия чоннарының төрээн дылдары Россия күрүнезиниң национал өнчүзү болгаш төөгү-культурлуг салгалы болур.

Ынчангаш Президентиниң Чарлыында ук Фондуну Россия Федерациязының чоннарының төрээн дылдарын камгалаар болгаш шинчилээр байдалдарны тургузуп бээр сорулга-биле бадылаан. Фондунуң тургузукчулары РФ-тиң Чырыдыышкын яамызы болгаш Национал төлээлер херээниң Федералдыг агентилели болур. Үстүнде айыткан органнар үш ай хуусаа дургузунда Чарлыктың пунктуларын ёзугаар Фондунуң баштаар чериниң тургузукчу база камгалап-хайгаараар чөвүлелдерин, Фондунуң өнчү-хөреңгизин таарыштырар болгаш өске-даа айтырыгларны шиитпирлээрин дагзып каан.

РФ-тиң Президентизиниң Чарлыын боттандырар сорулга-биле, Тыва Республиканың Баштыңы Ш.В. Кара-оолдуң «Тыва Республиканың чоннарының төрээн дылдарын камгалаар болгаш шинчилээр Фондуну тургузарының» дугайында №30 Чарлыы 2019 чылдың февраль 21-де үнген.

ТР-ниң өмүнээзинден Фондунуң тургузукчулары ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамызы биле ТР-ниң Национал төлээлер херээниң Федералдыг агентилели болур. Амгы үеде ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамызының Национал школа хөгжүдер институду Фондунуң Уставын кылган, тургузукчу база камгалап-хайгаараар чөвүлелдериниң дугайында айтырыглар шиитпирлеттинип турар. Тыва Республикада РФ-тиң Юстиция яамызының Эргелелинге коммерциялыг эвес организациязының (фондузунуң) күрүне бүрүткелинге херек документилерни чыып турар бис.

- Тываның улустуң чогаалчызы Александр Даржайның «Өнчү» деп проза-шүлүүнде угаатканы дег, ада-өгбелеринден салгал дамчып келген төрээн дылын үнелээр, камнаар, кадагалаар дугайында ажыктыг медээни дыңнатканыңар дээш четтирдивис.

Рада Демчик

чугаалашкан.

 

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.