1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ИВИ МАЛДЫҢ БАЖЫН ӨСТҮРЗЕ

Тывада иви ажыл-агыйының дугайында бижикседим. Шагда Тыва Арат Республика турда Тожу девискээринге иви мал 50-60 муң чедир өзүп турганын төөгү бадыткап болур. Ол үелерде аңаа чурттап чораан чоннуң чамдыызы кажан Совет күрүне тургустунарга, тарадыр тофалар чуртунче, Моолче көжүп чорупкан. Ол үениң ивижилериниң бир чамдыызы – Бараан фамилия­лыг чон Өдүген сумузу бооп артканнары ол. 
Тожу кожууннуң «Май 1» совхозунга эрткен чүс чылдың төнчүзүнде иви малдың баш саны эвээжеп эгелээн. 1980-1990 чылдарда «Май 1» совхозка ниитизи-биле 5600 хире иви малды дөрт аңгы бригадаларга азырап, өстүрүп турган. Чылдың-на эът дужаар планны күүседип, мыйыс кезер үеде мыйыстарын кезип тургаш, дыка хөй орулганы киирип алыр чораан. Мен ынчан «Сорук» фермазынга 12-13 чылдар ишти бригадирлеп ажылдап турган мен. 1998-99 чылдарда мээң бригадамга 3 муң хире иви мал турган. 
Ол-ла чылдарда Бедий, Кара-Хем, Чаваш хемнерниң эриинге турган бригадаларның ивилери хенертен дуюу-­биле төнген, «Май 1» совхоз буурап дүшкен. Ооң-биле кады 15 өг-бүлениң ивижилери ажыл чок артканнар. Оларга шалың акшазы бээр төлевир чок болганындан 4-5 чыл ишти ивижилер боттарының хууда олчазы-биле амыдырап турганнар. Мээң бригадамга турган ивилерни ону кадарып турган өг-бүлелерге үлээр ужурга таварышкан. Оларның чамдыктары Кижи-Хем, а өскелери Өдүген тайгаларынче көшкен. 
Амгы үеде Тожу кожуунда иви ажыл-агыйлыг «Өдүген» күрүнениң унитарлыг бүдүрүлгези ажылдап турар. Ооң ивижилериниң амыдырал байдалы эрткен чүс чылдың төнчүзүнде ышкаш ам-даа берге, түреңги хевээр, иви малдың саны база эвээш. Таанда-ла бис 21-ги чүс чылда чурттап турар болгай бис. Ивижилерге үстүнде даргалардан деткимче чүге көзүлбезил, Тываның көдээ ажыл-агый яамызы оларже сагыш салып турары билдинмес.
 Иви малдың одар-белчиири база кызырылган. Биче-Баш, Азас-Хем, Хавак тайга, Улуг-Хемниң бажынга чедир шуптузу Азас заповеднигиниң девискээ­ри апарган. 1960 чылдар үезинде Азас камгалалдыг чер (заказник) турган. Ол үеде Азас-Хемде кара кундусту камгалап турган болгай. А херек кырында иви мал кара кундустан үнелиг. 
Чоокку чылдарда Оо-Хем талазында иви одарлаар черлерни кыдаттарга 50 чыл иштинде арендага берипкен. Аңаа улуг, чараш хоорай, станциялар тургус­туна бээр дээрзинге бүзүреп болур бе? Дыңнаарга-ла, ында чараш тайгаларны буза тепсип, чазылдырып тургаш, улуг комбинат тургузуп алган дээр. Бо бүгү чүүл иви малга хоралыг болбас бе? 
Бо-ла бүгү чүүлдерни караам-биле көрүп, кулаам-биле дыңнап олура, Тывага иви малдың баш санын көвүдедип, ам-даа сайзырадыр талазы-биле чогуур хемчег­лерни ап чорударын дилеп, бодумнуң хууда бодалымны номчукчулар-биле үлежикседим.
Надежда ЧОГУНГА.
Адыр-Кежиг суур. 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.