1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МООЛДАРНЫҢ СОНУУРГАЛЫН ОТТУРГАН

«Туран» сыын ажыл-агыйынга чедир асфальт-биле шыпкан орук дургаар халдып орарга шөлдерде хөй-ле пресстеп каан сиген көстүр. Чоокшулап кээрге, арга эдээнде семис-семис сыыннар оъттап турар. Фотоаппаратка чурук тырттырып алыр дээш, кажаа чанынче кылаштай бээрге, хоюганы аажок, ырадыр халып чоруптар болду.
Бо хүн сыыннарның баш саны 658 четкен деп сыын ажыл-агыйының ди­рек­торунуң хүлээлгезин күүседип турар Маадыр Кара-оол чугаалады. “Туран” ажыл-агыйында ниитизи-биле 18 ажылдакчы бар. Кышты хүр ажары-биле 800 тонна сигенни, 80 тонна суланы белеткеп алган. Чазын суланы немей сөөртүрү база көрдүнген. Республиканың ветеринария албаны кыштаглаашкын үезинде чаңгыс эвес удаа хан анализин ап, мал чеминиң шынарын экижидер хемчеглерни алыр. 
Сыын ажыл-агыйы сыынның мыйы­зы сөөктели бербээнде ону кезер ажылдарны май айда эгелээр. Сыын мыйызының эм шынарын чөөн чүк медициназында ажыг­лап турар. Таптыг-ла ол үеде сыынның мыйызынга ажыктыг бүдүмелдер чыглы берген турар. 
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол Тывага сыын ажыл-агыйын катап тургузар саналды кииргенин сагындыраал. 2012 чылда мыйыстыг сыын ажыл-агыйын хөгжүдер тускай сорулгалыг программаны ажылдап кылгаш, бадылаан. Бир чыл эрткенде Алтайдан 243 баш сыынны садып алгаш, Бии-Хем кожуунга күрүнениң унитарлыг бүдүрүлгези – «Туран» фермазын ажыткан. 
Россияның Көдээ ажыл-агый яамызы­ның шиитпири-биле «Туран» КУБ-ка уксаа­лыг сыын ажыл-агыйы эрге-байдалды тывыскан. Чуртта шак ындыг угланыыш­кынныг ажыл-агыйларның саны – сес. Тываның эрге-чагыргазы «Туран» ажыл-агыйын хөй талалыг бүдү­рүлге болур кылдыр тургускан. Аңаа уксаажыдылга заводундан аңгыда, мыйыс болбаазырадыр, суй белек кылыр бүдүрүлгелер, турисчи кадыкшылга комплекизи, сыын ханы холаан оңгачалар кылган өрээлдерлиг санаторий турар.
Сыын ажыл-агыйында аалчылар бажыңының иштики ажылдары кидин түлүк. Ында ийи кижи чурттаар 10 өрээл бар. Келир чылын дыштаныкчыларга бир хонукта чүгле чурттааны дээш өртээ – 1500 рубль болур. Аңаа чемненир чер болгаш арыгланыр, чунар өрээлдер база турар. Ооң чанында аалчылар уткуур бажыңда хуралдаар, дыштаныр, чем кылыр өрээлдер бар. 
Эът болгаш хан болбаазырадыр цехте эът ыштаар, хеңмелээр, ижер суг кудар дериг-херексел болгаш лаборатория бар. Аңаа пантокрин, сыын мыйызының ханын болгаш кызыл-дазыл, алдын дазылды холуп тургаш, кылган бальзамнарны болгаш 30 ажыг аңгы барааннарны үндүрерин планнап турар. 
Технолог Николай Баян-оол баль­зам­ның шынарының болгаш ажыг­лалының дугайында тайылбырны берди:
“Пантогематоген сыынның кончуг сер­гек турар үезинде алган ханы. Ол организминде хан азы демир четпес кижилерге ажыктыг. Мага-ботка күш киирер, халдавырлыг аарыгларга  удурланыр камгалалды күштелдирер, чем хайылдырар болгаш бүдүмелдер солчулгазын өйлээр, аар аарыгның түңнелинде сулараан организмге немелде күш киирер бүдүмел. Аар ажыл кылып турар улуска, спортчуларга кончуг ажыктыг».
 «Туран» сыын ажыл-агыйының про­­дук­циязы «Чаңгыс суур – чаңгыс бү­дүрүлге-2016. Түңнел» губернатор тө­ле­вилелиниң делгелге-ярмарказынга кел­геннерниң сонуургалын болдурган. Бүдүрүлге бо чылын хеңмелээн, ыш­таан сыын эъдин, Бии-Хем кожуунда «Елькин ключ» деп черден ижер «Сыын» деп сугну, сыын ханындан кылган баль­зам­ның ийи хевирин делгээн турган. Бо ажыл-агыйның продукциязы Моолдан аал­чыларның кичээнгейин хаара туткан.  250 мл. бальзамның өртээ – 500 рубль, 1 литр  «Сыын» деп сугнуң өртээ – 14 рубль. 
Бүдүрүлге хереглекчилерге таарымчалыг байдалды тургузары-биле интернетте «ВКонтакте» социал четкиде «ГУП РТ Маралхоз "Туран" деп бөлүүнде чагыгларны база хүлээп ап турар.
Төлевилел езугаар амгы үеде аалчылар бажыңының, аалчылар уткуур оран-саваның, эът болгаш хан болбаазырадыр цехтиң тудуу доостур чоокшулаан. 
“Сыыннар тудар парк дургаар херимнерни (1 километрни шөйерге, 1 млн. 700 рубль негеттинер) тургускан. Сыын ханы холаан оңгачаларлыг өрээлдерлиг санаторийниң тудуун 2017 чылдың майда доозар деп турар. Амгы үеде бүдүрүп турар барааннарның саны эвээш, чүге дизе 7-8 литр сыын мыйызының ханындан 90-100 хире шил бальзамны ап болур. Ярмарка-делгелгелерге делгеп келген барааннарывысты садып алыкчылар дораан арыдыпкан. Чурттакчы чон аажок сонуургаар болду” – деп, Маадыр Кара-оол чугаалады.
Сыынчылар Чингис Байкара, Александр Дондупай, Херел Серен сыыннарны сиген, сула, минералдыг бүдүмелдер-биле чемгерип, одарда чоруурларын карактап, хүнде паркты долгандыр 2-3 катап эргий көрүп, хайгаарап турар.  Сыын­нар биле мыйгактарны аңгы одарларда тудуп турар болду. “Сыыннарны ажаары берге эвес, өөрени бердивис. Оларның аразында чаажы-даа, каржыланырлары-даа бар. Чемгерип турар үеде халдап кээрлери-даа турар” – деп сыын­чылар чугаалады.
ТР-ниң көдээ ажыл-агый яамы­зының уксаажыдылга болгаш мал ажыл-агыйы килдизиниң начальниги Виталий Чаж-оол:
– Сыын ажыл-агыйын улаштыр сайзырадыры-биле сыыннарның санын көвүдедири бүдүрүлгениң мурнады хөгжүдер сорулгаларының бирээзи. Бо хүнде 658 баш сыын бар. 1500-2000 баш чедир өстүрүптер болза, бүдүрүлге чарыгдалын бодунуң бүдүрген бараан­нары-биле дуглап турар апаар. Ону чедип алырда, немей 5-6 паркты ажыдар апаар. Аалчылар бажыңындан аңгыда, тыва өглерни тургузары база көрдүнген. Дыштаныкчыларның, туристерниң кадыкшылын быжыктырар сыын ханы холаан оңгачалар, сыыннар-биле чурукка тырттыржыры оларның эң-не кол сонуургалы болуп турар. 
ТР-ниң Культура яамызының этносуур деп төлевилели ажылдап эгелээр болза, туристерниң саны база көвүдеп келир. Бир эвес бо бүгү амыдыралга боттаны бээр болза, чаа туттунар деп турар суурнуң чанында хөлдү эгезинде арыглааш, балыкты өстүрүп болбаазырадыры планнаттынып турар. Балыкты сыын ажыл-агыйының цегинге ыштап, хеңмелеп, садып-саараар болза, чыл дургузунда орулгалыг апаар. Сыын мыйы­зын чаңгыс катап кескеш, садар болгай.
Эксперттерниң санап турары-биле сыын ажыл-агыйын 5 чыл дургузунда бут кырынга тургузар үе херек. Ынчангаш тургузуп каан план езугаар ажылдаар болзувусса, сыын ажыл-агыйы Тывага сайзыраарынга идегеливис улуг.
Бүдүрүлге сыынның баш санын 2000 чедир өстүрүп, турисчи-кадыкшылга комплекизин сайзырадыр сорулганы салып алган. «Туран» сыын ажыл-агыйы Тываның дыштаныкчыларының болгаш туристерниң барыксаар ынак чери апаар болзунам. Ынчангаш оларның ажыл-чорудулгазынга чүгле чедиишкиннерни күзеп каалыңар.  
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.