1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

МООЛДУҢ ТЫВАЛАРЫ

Тыва чоннуң төөгүзүнүң арыннарын ажып көөр болза, дыка солун. Чамдык чаңгыс чер-чурттугларывыс Кыдатта, Моолда чурттап арткан. Олар кыдаттар, моолдар аразында каш-каш чылдарның дургузунда чурттап чоруур хирезинде, тыва дылын, езу-чаңчылдарын утпайн, сагып келгеннер. 
Бо удаада Моолдуң тываларының дугайында каксы-даа болза, таныжып көрээли, номчукчу. Мээң сонуургаан айтырыгларымга Кана Донгак интернет дамчыштыр бодунуң дугайында таныштырбышаан, харыылады.
Копту аймакта
– Мен Копту (Ховд) тывазы мен.  Амгы үеде Улан-Баатор хоорайда чурттап, ажылдап чоруур мен. Бистиң Коптуда уруглар садында, школада уругларны чүгле моол дылда өөредип турар. Мен бодум тыва дылга номчуп, бижип өөренип алдым. 
Моолдуң Баян-Өлгий аймактың Цэнгэл сумузу, Ховд аймактың төвүнде болгаш Буянты сумузунда база Хөвсгөл аймактың Цагааннуур сумузунда тывалар бар бис. Цэнгэл сумузунда тыва дылды эге класстарның оолдар, уруглары өөренип турар. Цагааннуурга шагда Тывадан 2 башкы чалап алгаш, кезек үеде тыва дылды өөреткен. Копту аймактың тываларынга мээң билирим, тыва дылга өөредилге турбаан. Амгы үеде Коптунуң тывалары, ылаңгыя аныяк­тары боттарының-на ханында төрээн дылын шуут билбес. Тывалап чугаалаар­га, утказын билип турар, үндүр чугаалап шыдавас. Чогум улуг назылыглары езу-чаңчылын ам-даа утпайн, сагып чоруурлар. 
Удавас Шагаа байырлалы болгай, бо чылдың 2 айның дөрт бүдүү хүнү, а беште Шагааның чиге хүнү, Хаван чылдың частың эге айының бир чаазы, хүнү дээр чүве. Бүдүүнүң мурнуку дээрде аяны 29-туң хүнүнде Коптунуң донгактары «Сыр кагар» езулалын эрттирип чаңчыга бергеннер. 
Езу-чаңчылдар
«Сыр езулалын» Чиңгис-Хаан Шагаа­ның мурнуу хүнүнде бодунуң өргээзинге чоок төрелдери-биле демдеглеп эрттирер чаңчылдыг чораан деп төөгүде бижиттингенин база Кана Донгак кысказы-биле-даа болза, чагаазында бижээн. Амгы үеде Моолда чүгле Коптунуң эвээш санныг донгактары «Сыр езулалын» салгалдан салгалче дамчыдып чоруурлар. 
Кананың ачазы чүдүлге-даа тоовас чораан кижи-дир. Шагаа чоокшулап кээр­ге, «Сыр кагар» езулалга белеткенип, ону албан кылыр чаңчылдыг. Ада-иези Копту донгактары, ам кайызы-даа бистиң аравыста чок. Олар ажы-төлүнге эки чаңчылын арттырып, айтып бергеннер. Оон ыңай от-көстү база бурунгу ужур аайы-биле дагып келген. Тыва кижи одун бурунгу чаңчыл аайы-биле эки, шын дагыдып, күштелдирип алыр болза, аал-оранче багай ужур, аас-дыл белен кирбес болур. Тываларга уттундурган чаңчылдарны айтып берип болур бис-даа дидир. Чаагай-чаңчылдарны сагып билир, хүндүлеп, демдеглеп чоруур чон-дур. 
Бо «Сыр езулалы» деп чаагай чаң­чылды Улуг Тывадан Үндезин культура төвүнүң ажылдакчылары тос айда барып тырттырып ап чораан. Ол дугайында «Шын» солуннуң ноябрь айның 27-де 140 дугаарлыг үндүрүлгезинде бижээнин номчукчулар сактып олур боор. Коптунуң тывалары «Сыр кагар» езулалының дугайында чугаалап, көргүзүп бергеннер. Чылдың-на Шагаада мындыг онза ёзулалдарны эрттирер чаңчылдыг улус-тур. Биске база айтып берип, дамчыдар бис деп арга-сүмезин берди. Улуг Тывада бо езулалды билир кижи-биле ужуражып көрбээдим, ус дарган оолдар безин «Сыр езулалын» менден айтырып, сонуургап турар чорду дээш, Кана мону база демдеглеп каан.
«Улуг тайга» фондузу
Копту тывазы Кана эрткен чылын Тывага дөрт катап аалдап келгеш барган.  Ол амгы үеде эштери-биле кады "Улуг тайга" деп фонд тургузуп алган ажылдап турар. Тайга-сын ажылдыр көшкүн ивижилерниң дылын, чаңчылдарын, культуразын, чүдүлгезин ол-ла хевээр кадагалап арттырар сорулга-биле бо деткимче фондузун тургузуп алганнар. Баштай-ла кады эгелээн тайга чурттуг хам эжиниң хенертен «аъдының бажы хоя бергенин» база ооң күзелин улаштыр боттандырар дээш кызып турарын демдеглээн болду.
Фондунуң база бир сорулгазы:  Моол­дуң болгаш Тываның ивижилеринде уттундуруп бар чыдар чаңчылдарны, ылаңгыя хам чүдүлгени келир салгалга дамчыдары чүве-дир. Моолдуң ивижилеринге кылыр ажылдар ам-даа бар, чижээ, иви малды ыдыктаары, Таңды тайгазынга ак аъш-чемни өргүүрү, чер, сугну дагыыры дээш оон-даа өске. 
Эрткен чылдың ноябрьның 27, 30 хүннеринде Моолдуң ивижилери Тожу, Кунгуртугда чурттап турар төрел чонунга ужуражып чорааннар. Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол база ужуражып кээп, чылыг сөстерни дамчытканынга олар аажок өөрээннер. Бо ивижилер Моолдуң Хөвсгөл аймааның Цагааннуур сумузунда болгаш барыын, чөөн тайгаларында чурттап турарлар. Енисейниң эгезин алган Шишгид хемниң барыын, чөөн тайгаларын ынча дээр. Бөдүүнү-биле чугаалаар болза, Тываның Тожу, Кунгуртуг болгаш Үш-Белдирниң кызыгаарының чоогунда ивижилер-дир ийин. 
1985 чылда Цагааннуурга (Ак-Хөл) балык болбаазырадыр болгаш аңнаашкын талазы-биле бүдүрүлге тургустунган. Оон дараазында чылда иви малды чаңгыс бо-ла черге чыггаш, Цагааннуур сумузун тургускан. А амгы ивижилер 1986 чылга чедир Моолдуң Хөвсгөл аймактың Баянзүрх, Улаан-Уул, Ренчинл хүмбэ бо үш сумуларга чурттап чораан. Ам болза Цагааннуур сумузунда 2000 чурттакчы чон бар. Оларның чеди чүс хирези тывалар. Ынчаарга бо фонд тайгада ивижилерин дыка деткип чоруур болгаш оларның шинчилээр, кылыр ажылдары ам-даа хөй болуп турар.
Сенгелден Сэлэнгэ чедир…
Моол Күрүнеде 21 аймак бар, оларның үжүнде Баян-Өлгий, Копту (Ховд), Хөвсгөл аймактарда тывалар чурттап турар деп үстүнде база демдеглээн. А амгы үеде оларның уруг-дарыы эртем-билиг чедип алгаш азы өг-бүлезиниң аайы-биле Улан-Баатор, Дархан, Эрдэнэт хоорайларда болгаш Сэлэнгэ аймактың Зүүнбүрэн, Энхтал, Зүүнхараа, Баруунхараада, Дарханның Орхон сумузунда база төп аймактарның Заамар, Батсүмбэр сумуларында ажылдап, өөренип, чурттап чоруурлар. 
Оон ыңай Моолдуң национал телевидениезинде моол, тыва, казах, бурят дылдарга медээлерни дамчыдып турары солун. Октаргай четкизинге эжиндирип тургаш, моолдарның тыва дылга дамчыдылгазын магадап көрүп олурдум. Малчыннарының дугайында көргүзүп турдулар. Ында Сенгел чурттуг оолдар ажылдап турар, олар тыва дылын тергиин билир болду. А моол дылда үнүп турар солуннарда журналист Сенгел тывалары уруглар база бар болду. 
Улан-Бааторда Моолдуң тыва херээженнер холбаазының тыва дылда үндүрүп турар «Ава» деп солуну бар. Бо солунда тыва херээжен чонну чырыдып, бижип турары онза. База-ла төрээн тыва дылын утпазын, чоннуң чаңчылдарын чидирбезин дээш чырыдып келген. Моол чоннуң аразында чурттап арткан чонувустуң төрээн чуртунга, дылынга бердингени оон-на көскү чоргааранчыг-дыр. 
2019 чылдың август айда Моолдуң тывалары ивижилер байырлалын эрттирер дээш, амдыгааштан тура белеткенип турарын база чагаазынга бижээн болду. Копту тывазы чаңгыс чер-чурттуумнуң чамдык сөстерин ол-ла хевээр арттырдым, чогум утказы билдингир, ажырбас-ла боор. Интернет дамчыштыр чагаалажып олургаш, Кананың тыва дылды эки билирин, езу-чаңчылдарны тайылбырлаанын онзалап, мактап харыыладым. Моолдуң Сенгелден Сэлэнгэ хемниң унунда тыва чонувус-биле кады хөйү чаңгызы, чаңгызы хөйү дээш шупту демниг болуп, карактажып, арга-дуржулганы солчуп, эки чаңчылдарны эдерип чоруулуңар деп сүмем-биле доозайн.    
   Ася Түлүш.
Кана Донгактың тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.