1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

НОМЧУКСАНЧЫГ "ШЫНЫВЫС"

Ырак сумуда
"Амгы сайзыраңгай үеде октаргай четкизи бар-даа болза, солун-сеткүүл сонуургаар, ылаңгыя «Шын» солунну үргүлчү чагыдып ап турар номчукчуларывыс суурувуста бар" – деп, кыдыг-кызыгаарда ырак булуң Чаа-Суурда почта салбырының эргелекчизи Альберт Чымбалак чугаалады. Ол бо адырга он ажыг чыл ажылдап турар. Кымның кандыг солуннарны чагыдып ап турарын салаа базып санап-даа болур хире кижи болду. Почтага үнген-кирген чону-биле ойнай-сылдай, баштактаны аарак чугаалажыр, ажылынга бердингени-даа илдең.
Альберт, шынап-ла, оюн-баштак чаңныг, угундан ыраажы Чымбалактарның оглу болгаш, ооң салым-чаяаны база ындындан иттирип турар ышкаш. Ырлаар-шоорлаар уран талан­тылыг. Чылдың-на эртип турар харылзаачылар аразынга мөө­рейниң идепкейлиг киржикчизи. Ол республикага тиилээш, Томск хоорайга болган мөөрейге барып киришкеш, шаңнал-макталдыг келген. Харылзаа адырынга элээн ажылдапкан болгаш, арга-дуржулгазы улгаткан деп дорту-биле чугаалап болур. Чаа-Суурда база бир үлегерлиг өг-бүле шупту номчуттунарынга кончуг ынак. Өөнүң ишти Эльвира Чымбалак эге класс­тар башкызы. Олар үш кыстыг, бир оолдуг. Ийи кызы Азияна биле Эдита соңгаар хоорайда өөренип турар студентилер. Ортуну Алдын-Сай школачы, бичии оглу Айдар уруг­лар садында барып турар. 
Чаа үнген солуннар келирге, Альберт бодунуң хөлгезин мунуп алгаш, чагыдыкчыларының бажыңнарынга барып чедирер. Чамдыктарының солун шыг­жаар хааржаа чок боор, ол та­лазы-биле ажылының арай ас­кап турарын база албан-биле бажыңынга киирип бээрин ажыт-чажыт чокка чугаалай-дыр. Оон ыңай кожуун төвү-биле аргы­жылга оруу арт-сын ажылдыр болгаш бергедей бээр, ынчап баарга солун-сеткүүлдү орай тарадыр таварылгалар бо-ла тургулаар. Чаа солуннар ма­наан номчукчулар айтырып туруп бээр, а хүндүлүг дыштанылгада хоочуннарның аразында солун дээнде шошкуп турарлары безин бар болду.
Бо чылдың чартыында 26 номчукчу «Шын» солунну чагыткан, оон ыңай «Сылдысчыгашты», «ТываМотиватор», «Ава» болгаш «Плюс информ» солуннарны база номчуур дээш, садып ап-даа, чагыдып-даа турарлар. Ол ышкаш «Российская газета», «Аргументы и факты» болгаш улуг-бичии чонга ажыктыг аңгы-аңгы сеткүүлдер сумунуң библио­теказында бар, оон база номчуп турар. Номчукчуларның санын көвүдедир дээш, чагыдылга талазы-биле суртаал ажылын Альберт Сергеевич боду үргүлчү чорудуп турар. Хөй-ниитиниң ажылынга сумунуң даргалары, албан черлериниң удуртукчулары, тус черниң депутаттары дузалажыпкан болза деп бодаар мен. Мурнуку чылдарда сумунуң баштаар чери солуннарны чагыдып ап келген.  Бо удаада республиканың чаңгыс-ла тыва дыл кырында үнүп турар ниитилел-политиктиг «Шын» солунун чагыдып албааны хомуданчыг. А көдээде мал-маган тудуп турар оолдар безин бо солунну номчуп турар болдулар.
— Мен журналист Галина Маспык-оолдуң «Шын» солунга үнген «Ангел ам келбес…», «Шурави» дээш оон-даа өске чогаалдарын дыка сонуургаар чордум. Чылгы-даа кадарып чорааш, бо солунну черле номчуптар чаңчылдыг мен – деп, Сайдак Сарыглар онзалап демдегледи. Оон ыңай хоочун журналистер Светлана Балчырның, амыдыралчы болгаш социал айтырыглар дугайында Надежда Эргептиң, база Шаңгыр-оол Суваңның материалдарын улуг сонуургал-биле номчуп турарын чаа-сууржулар бир үн-биле чугаа­ладылар. 
Ол ышкаш «Шын» солун-биле быжыг харылзаалыг, чагааларын чорудуп, чырыдып турар номчукчулар, хоочун башкылар Анфиса Тюлюшту, Людмила Түлүштү, көдээ библиотека эргелекчизи Аяна Майындыны демдеглевес арга чок. Оларның чагаалары редакцияже ам-даа шуужар боор дээр­зинге идегеп каалы, номчукчу. 
Ыржым булуңнуң школазы
Найысылалдан ыракта көдээ суурнуң школазы хөгжүлдеден чыда калбайн, бурунгаар базымнарны кылып, чаа-чаа аргалар-биле ажылдап турар. 2017-2018 өөредилге чылында 108 өөреникчи хаара туттунган. Эртемнер аайы-биле 22 башкы уруг­ларга билиг бээр дээш, бүгү күжүн салып алган ажылдап турарлар. Оон ыңай 21 техниктиг ажылчыннар бар. Олар база ажыл-агый талазы-биле харыы­лап, одалгага 240 тонна хөмүр-дажын узун кышты эртеринге ыяк белеткеп алган. Чоокта чаа «Газель» хөлгелиг болганын өөрүп чугааладылар. 
Ол ышкаш чай чок  ажылын­дан аңгыда, республикада үнүп турар орус-тыва дылдарда со­лун­­нарны база номчуп турарлар. Бо чартык чылда «Шын» солунну 10, «ТываМотиваторну» 3, уруг­лар солуну «Сылдысчыгашты», «Плюсинформ», «Учительская газета»  солуннарны болгаш башкыларның бир чепсээ «Башкыны» база эртем аайы-биле сеткүүлдерни  чагыдып алган башкылар, ажылчыннар бар — деп, школаның директору Роза Донгак демдегледи. 
Оон ыңай бо школа сумуда база бир улуг албан чери болгаш, хөй-ниити ажылдарынга идепкейлиг киржип, ачы-дузазын көргүзүп турар. Кожуун төвүнден хайыы черде школаның ажылы эки дээрзин үстүнде даргалар демдеглээш барган. Моон-даа соңгаар чаа-чаа аргаларны дилеп, тып тургаш, кызымаккай ажылдаарын башкылар чугаалап турдулар. 
Бо суурнуң чурттакчылары чоокта чаа-ла Тыва телеканалды көрүп эгелээн. Шынап-ла, үрде манааны күзелиниң бүде бергенинге кижи бүрүзү амырап турар болду.  Ырак сумуда ам интернет четкизи, телефон харылзаазы, тыва телеканал шупту бар-даа болза, номчуксанчыг солуннарының бирээзи «Шынны» черле холдан салбайн турары онзагай.
Ася ТҮЛҮШ.
Чурукту хуу архивтен алган: Тываның төлээзи А. Чымбалак (ортузунда).

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.