1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ОН БЕШ УРУГНУҢ АВАЗЫ

Өг-бүле херээжен кижиниң сагыш човаашкыны, мерген угааны, шыдамык чоруу-биле туттунар. Ава кижиниң ады амыр-тайбың, менди-чаагай, чаяал­га ышкаш эң үнелиг чүүлдер-биле тудуш. Иелер делегейни чырык, буянныг, арыг болдуруп чоруурлар…   
Милада Шавуевна почта салбырынга ажылдап тургаш, солун, сеткүүлдерден «Авамны дилеп тур мен» деп рубрикаларда чаштарның чуруун тырттырган материалдарны номчааш, оларны кээргеп, дуза кадар бодалдар иениң бажынга кирип, сагыш-сеткилин дүвүредип-ле турар апарган. Ол өг-бүлезиниң хеймер кызы болуп өскен болгаш, хөй-ле дуңмаларлыг болуксаар турган. 2010 чылда кады төрээн угбазының өскүс арткан 1 уруун азырап алган. 
Милада биле Вадим Оюннарның өг-бүлези Тес-Хес кожуундан Кызылга 2014 чылда турумчуп чурттай берген. Олар боттарының күжү-биле Дөгээ дааның эдээн­де улуг бажыңны тудуп алган. Тес-Хем кожууннуң ажаалда-тежээлде болгаш харагалзал чериниң даргазы өг-бүлениң улуг, делгем бажың-балгадын, бичии уруг азырап алырының шупту хоойлуга  дүгжүр талаларын өөренип көргеш, уруг­лар немей азырап алырын сүмелээн. Оюннарның өг-бүлезинге уруг азырап алыр дидим базымны кылырынга,  шыдаар бис бе азы шыдавас бис бе деп айтырыг­лар тургустунуп, коргуушкун турган.  Шиит­пирни бир чыл дургузунда деңзилеп, херек документилерни чыгган соонда, 2013 чылда бичии уруглар бажыңындан болгаш школа-интернаттан 3 уругну, 2014 чылда оларга немей Кунгуртуг суурдан 4 кады төрээннерни азырап алганнар. «Бир ду­гаар уруглар бажыңынга чеде бээривис­ке, бичии оолчугаш мээң таламче уткуй халааш, дораан-на «авай» деп адай бээр­ге, караамның чажы билдиртпейн дамдылай берген» – деп, Милада Шавуевна сактып чугаалады. 
Авага эгезинде бергелер тургустунуп турган. Уруг бүрүзү аңгы-аңгы аажы-чаңныг, бот-боттарынга таарышпайн, могаттынчып, чаа байдалга чаңчыгып өөренири-биле үр үени негээн. Амгы үеде ол уругларының аажы-чаңын, күзелдерин, сонуургалдарын эки биле берген.  Март 8-те иени уругларының боттарының холу-биле кылган суй белектери болгаш солун концерт манап турар. Энерел сеткилдиг, аас-кежиктиг ава дөрт уйнуунуң ынак кырган-авазы. Ажы-төл   бистиң байлаавыс деп чугаага бо өг-бүле бүрүнү-биле дүгжүп турар дээр болза, час­тырыг чок. 
Улуг, делгем чер бажыңында уруглар, оолдар өрээлдерин аңгылап, оларга бүгү-ле таарымчалыг байдалды тургускан. Өгнүң кыс ээзиниң мергежили – ава. Он беш ажы-төлдүг аваның ажылы даң адарга-ла, эгелээр. Хөй санныг уругларын школа, садикче үдээр, уткуур, оларның эртенги,  дүштеки, кежээки аъш-чемин кылып турда-ла, хүн эрткени билдинмес. Дүнекиниң 11 шак ажып турда чыдып алза, экизи-ле ол. Уругларның эң хеймери – 4 хар 6 айлыг (азырап ап турар үеде 1 хар 8 айлыг). Өгнүң баштыңы Вадим Шумович амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада. Ол өг-бүлениң чолаачызы болгаш быжыг чөленгиижи.
Оюннарның улуг өг-бүлези чайгы үеде Дус-Хөл, Чедер хөлдерге, кыжын «Тайга» станциязынга дыштаныр чаңчылдыг. Сүбедей, Иван Ярыгин аттыг спорт өргээ­лери, «Найырал» кинотеатры, Национал музей, театр үе эрттирер ынак черлери. Оларның улуг уруглары өг-бүлелиг, ажыл-агыйлыг, хоорайда амыдырап-чурттап турар. Херек үеде дуңмаларын ыңай-бээр чедиреринден черле ойталавас. Чаңгыс өг-бүле болганда, бот-боттарынга дузалажыры оларга ыдык хүлээлге. 
Бо улуг өг-бүледе уруг бүрүзү кылыр ажылдыг: кыстары аяк-сава чуур, чем кылыр, боттарының өрээлдерин эмгелээр, оолдары ыяш чаргаш, печка одаар, хөмүр кии­рер, суг узар… Олар бичиизинден тура-ла, ажыл-агыйга өөренип, кежээ оолдар, кыстар болуп өзүп орар. Ава ажы-төлүнүң ада-ие хуралдарынче, оларның байырлалдарынче барып турда, черле төнмес. Бирээзиниң байырлалы төнерге, өскезиниң эгелээр… Оюннарның өг-бүлези бажыңының девис­кээринде хаваннар тудуп, улуг огородунга ногаа аймаан четчир кылдыр тарып алыр. Бода, шээр малы Тес-Хем кожуунда дөргүл-төрелиниң аалында. Күзүн огородундан элбек дүжүттү ажаап алгаш, аңгы-аңгы каттардан 60-70 литр ажыг варенье хайындырып, 80 банка чедир огурец, помидор, рассольник, борщ, лечо, дузаан капус­таны болбаазырадып, кышка белеткеп алыр. Олар хлебти база боттары быжырып ап турар. Улуг-хүн – быжыртынар хүн. Ол хүн авазы уругларынга чаагай пирожкилерни, хуужуурларны, торттарны быжырып өөртүр. Ийи метр чээрби сантиметр узун столга Оюннарның өг-бүлезиниң шупту кежигүннери сыңышпас. Ынчангаш бичиилери база боттары аңгы столдуг. 
Өг-бүлениң эң-не ынак ба­йырлалы – Шагаа. Ынчан олар хойну дөгерип, тыва аъш-чемни белеткеп алыр. Эр хиндиктиг­лер Дөгээ даанче үнүп, саңын салыры өг-бүлениң чаагай чаңчылдарының бирээ­зи. Шагаа­да олар бажыңынга кажыктаар, шыдыраалаар, хериминиң иштинге аът шалбадаар, тевектээр, аргамчы тырттыжып байырлаарлар. Уругларының аразында самбо, кикбоксинг, хүреш, волейбол, теннис, биче бут бөм­бүү секция­лары барып турарлары хөй. Оларның шаңнал-макталдары бажыңының ханала­рында сың­мастаан. Амгы үеде өг-бүледе 3 студент, 7 өөреникчи, уруг­лар сады барып турар 3 чаш бар. Бир эвес кайы-бирээзиниң өөредилгези кошкап, онаалгаларын өй-шаанда кылбайн барза, оларга интернет четкизинче кирери хоруглуг. Ынчангаш олар кызып өөренип, ада-иезин човатпайн турар.
Милада Шавуевнаның ынакшылы уругларынга-даа, уйнуктарынга-даа четчир дээрзин ол хүлүмзүрүп чугаалаар. Хөй санныг уруглары кайы ырактан авазынче уткуй халчып келгеш, ийи, үш каът болуп куспактанып, эргелени бергенин көргеш, сагыш-сеткилим чайгаар-ла көдүрлүп келди. Уругларының ынакшылы – ие кижиге эң-не улуг өөрүшкү. 
Арыг сеткилинден буянныг үүле кылып чоруур өг-бүлени кижи магадаар. Март 8 таварыштыр эриг баарлыг, чымчак чүректиг Милада Шавуевнага байыр чедирип, ажы-төлү кезээ­де чүгле эки демдектери-биле, чедиишкиннери-биле өөртүр болзун деп йөрээдим.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң тырттырган  чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.