1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

СОЦИАЛ АНТРОПОЛОГ ЭРТЕМДЕН

Гуманитарлыг эртем­нерниң кандидады, социал антрополог Таяна Биче-оол­овна Аракчаа. 

Бистиң чаңгыс чер-чурт­туувус, гуманитарлыг эртем­нерниң кандидады, социал антрополог Таяна Биче-оол­овна Аракчаа Американың Каттышкан Штаттарында чурттаанындан бээр 10 чыл чедип турар. Социал антрополог бо чылын Фэрбенксте Алясканың университединде “Тожунуң ивижи-аңчыларында ки­жи биле дириг амытан­нар­ның харылзаазы” деп темага дис­­сертацияны камгалап ал­ган. Аляс­ка – девискээр аайы-биле АКШ-тың эң улуг штады.
– Аляскада эвээш санныг буурай чоннарының саны чежел, Таяна Биче-ооловна?
– Бо черге чурттаанындан бээр 7 чыл чеде бердим. АКШ-та биче буурай чоннарның албан езу-биле саны 573, оларның 229-у Аляскада чурттап турар. Россияда Сибирьниң, Соңгу болгаш Ыраккы Чөөн чүк девискээринде 50 муңдан эвээш санныг чурттакчылыг чонну биче буурай үндезин чон деп са­наар болза, Аляскада бир суур­да 500 чурттакчылыг-даа болза, олар үндезин чоннуң санынче кирип турар. Сибирьде, Соңгу болгаш Ыраккы Чөөн чүктерде эвээш санныг буурай чоннарның саны 41, оларның иштинче тожулар база кирип турар. 
– Тоора-Хемче орукту кылган-даа болза, тайга-сында ивижилерже чедери нарын айтырыг. Аляскада аргыжылга талазы-биле байдал кандыгыл?
– Аляскага соңгу чүктүң күш­­түг хады, чыккылама соок агаар-­бойдузунга үндезин чонунга амыдырап-чурттаары бер­­ге болбайн канчаар. Бир дугаарында ында оруктар чок. Ооң уржуундан суур биле хоорай аразынга аргыжылганың өртек-үнези аажок аар. Суурларже чүгле самолет-биле ужуп аргыжар. Ыраккы суурже ужуп чедери 600 муң доллар чеде бээр.
– Бистиң тожулар аңнап, балыктап амыдырап-чурттап турар болгай...
– Индей болгаш эскимос чон өгбелериниң амыдыралын уламчылап, езу-чаңчылдарын кадагалап чоруур. Үндезин чон  сарыг-кудус, нерпа болгаш өске-даа далай амытаннарын аңнап, амыдырап турар. Аңнаашкынга чүгле үндезин чурттакчылар болгаш оларның  дорт салгал­дары киржип болур. Аляска шта­ды далай амытаннарын кам­галаары-биле шыңгыы хоой­луну үндүрген. Өске кижи аңчы­ларның хемезинге безин олуруп болбас. Олар чүгле эрик кы­дыын­­дан хайгаарап, чурукка тырт­тырып болур. Дорт салгалдарга ада-иезиниң кайы-бирээзи (индей азы эскимос) азы кырган ада-иези үндезин чурттакчылар болур ужурлуг. Далайның байлаан­ тудары-биле оларга квотаны аңгылаан. Чүге дизе тус черниң үндезин чурттакчыларының өгбелериниң шаандан бээр тургустунган амыдыралының кол аяны болгаш хүн бүрүде чиир чеми. Соңгу чүкте чурттап турар чоннар черле аң эъдин, балыкты хөйү-биле чемге ажыглап турганнар. Китти аңнаарын чүгле эскимостарга чөпшээрээн.
– Үндезин чурттакчы­лар­ның аразында өске омактыг чон, интернационал өг-бүлелер бар бе?   
– Сөөлгү чылдарда интерна­ционал өг-бүлелерниң саны кө­вүдээн. Индей азы эскимос чон өске омактыг уругну азырап алган таварылгада, хоойлу езугаар ол уругнуң эрге-ажыы кызагдаттынып турар апарган. Ынчангаш амгы үеде ук-ызы­гуурун бадыткаар чурумну бөдүүнчүткен. Чамдык үндезин чоннар үш, дөрт дугаар салгалдарын (мооң мурнунда чүгле ада-иези азы кырган ада-иези индей азы эскимос болза) дорт салгалы кылдыр санаар эргени чедип алган. 
– Таяна Биче-ооловна, үн­де­зин чоннарга чиигелделер көрдүнүп турар бе?
– Ийе, дорт салгал эргени чедип алырга, үндезин чонга көрдүнген чиигелделерни алыр болгаш онза эргелиг апаар. Чамдык таварылгаларда кырган-ачазы үш дакпыр уйнуун аңнаашкынче ап, аңаа арга-дуржулгазын дамчыдарынга шаптараазыннар турган. Чүге дизе уйнуу ооң бир дугаар салгалы эвес, ынчап кээрге уругнуң хемеге олурар эргези безин чок. АКШ-та медицина ачы-дузазының өртээ дыка аар. Эскимос, индей чон медицина ачы-дузазын халас алыр эргелиг болур. Эмнелгелер сөөлгү үении-биле дериттинген болгаш, эм-таң хандырылгазы база  четчир. АКШ-та эмнелгелерниң хөй кезии хуу-даа болза, материал-техниктиг баазазы мында дег эвес. Бо бүгүнү федералдыг бюджеттен акшаландырып турар. Дараазында чиигелде – студент уруг­ларга тускай стипендия. 
– АКШ-тың Чазаандан аң­гыда Алясканың үндезин чоннарын кым деткип турарыл?  
– АКШ өске күрүне болганда, ында амыдырал-чуртталга база бистен ылгалдыг. Аляска штадының девискээринде ажылдап турар нефть компаниялары чыл дургузунда кирген орулгаларындан (дивиденды) шупту чурттакчыларга акшаны шилчидер. 2015 чылда бир чурттакчыга онааш­тыр 2072 долларны төлеп турган. Бүгү делегейде нефтиниң өртек-үнези бада бергени-биле эрткен чылын 1 муң долларны чурттакчы бүрүзүнге шилчиткен. Бир эвес өг-бүледе 5 кижи бар болза, 5 муң долларны төлээр. Үндезин чурттакчы чоннуң алыр акшазы каш катап хөй. 
Аляскада индей болгаш эскимос үндезин чоннарның аңгы-аңгы угланыышкынныг бизнестиг 13 корпорациязы бар. Үндезин чоннуң кежигүннеринге хувааган кончааны чыл санында шилчидип турар. Чүге дизе үндезин чоннар аймааның кежигүннериниң амыдыралының байдалы бедиир ужурлуг. АКШ-та дээди эртем чедип алырының өртек-үнези ба­за дыка аар. Кор­порациялар ке­жигүн бүрүзүн деткип, аныяк спе­циалистерниң би­лиин бедидип, арга-дуржулга сол­чур семинарларже өөредип, студентилеринге стипендияларны төлеп, уруглар садтарынче тургузуп, улуг деткимчени көргүзүп турар. Чижээ, нугуушкун кылыр мергежилге бир чыл дургузунда өөренирге, өртээ 12-16 муң доллар чеде бээр. Корпорацияга чүгле үндезин чурттакчылар эвес, а өске-даа омактыг шыы­рак специа­листер ажылдап болур. Ынчалза-даа боттуң улустарының билиин бедидип, ажылдадырын мурнады көөр. Корпорацияларның компаниялары делегейде тудуг, чуртталга-коммунал ажыл-агый, шимчевес хөреңги дээш оон-даа өске угланыышкыннар аайы-биле чедиишкинниг ажылдап турар. 
– Боттарыңарның дуга­йында таныштырып көрү­ңе­рем?
– Иркутскиниң күрүнениң лин­гвис­тика университединге өөренип тургаш, америк-россий­жи солчуушкун программазы-биле  2006-2007 чылдарда Аризонаның университединге стажировканы эртим. Бир катап Айдахо штадында Бойсениң күрүне университединче антропология кафедразынче шинчилекчи-ассистент дилеп турар дугайында чарлал номчаан мен. Ынаар документилерим дужаап, улаштыр магистратурага 2 чыл өөрендим. Айдахога чуртталгам база индейлер-биле харылзаа­лыг турган. Ынчан тус черниң үндезин чонунуң студентилер чөвүлелиниң кежигүнү турдум. Тывага ийи чыл чурттааным соонда, Алясканың универси­тединге аспирантураже кирип алдым. АКШ-та чүгле ында Сибирьниң соңгү чүк угланыышкынныг эртемниг  антропология кафедразы турган. Декабрьда доктор атты чедип алгаш, грант алыр чагыгны кииргеш, Тывага шинчилел ажылдарын уламчылаарын планнап турар мен. 
Аляскага чурттап турган үемде эскимос үндезин чоннуң бөлүү-биле найыралдажып,  байырлалдар, конференцияларже чалаарга, оларның национал самын күүседип турдум.  Самны күүседирде, аймактың эң улуг назылыындан чөп­шээрелди дилеп алыр. Өгбелерден дамчыыр танцызын олар ол хире хүндүлеп, хумагалаары ол. Беш чыл иштинде  Pavva Inupiaq Dancers бөлүүнге танцылап турдум. Эскимостарның хөй кезииниң омак-сөөгү инупиактар.
– Индей, эскимос үндезин чоннарның аъш-чеми... 
– Мооң мурнунда лосось ба­лыының хевирлери янзы болурун билбес турган мен. Ооң амданы биске эккеп турар балыктан сыр өске. Чаа далай азы хемден туткаш, ыштаан, быжырган, хайындырган балыкты, ооң үүргенезин чиирге, кижи чүге-даа дөмейлеп шыдавас, дыка чаагай. Экологтуг арыг аң болгаш балык эъди үндезин чоннуң узун назылаарының бир кол чылдагааны.
Эскимос чоннуң мактак (до­ңурган кит үзү азы чаа) деп чеми бир тускай. Чоорту чип өөрени берген мен. Индейлерниң ынак чеми – буур эъдинден мүн. Буур эъдин аас иштинге “эстип” турар кылдыр чымчадыр элээн үр хайындырар. Ооң мүнүн ижерге-ле, кижи тода бээр. Үндезин чоннар­ның чыыштарынга черлик иви, кит, кундус эъдинден аъш-чем, эскимостарның лосось биле көк-кат холаан мороженоезин чыылганнарга амзадып делгээр. 
Аляска мооң мурнунда Россияга хамааржып турганын билир бис. Чамдык үндезин чоннар чиңгине орус чоннуң аъш-чемин белеткеп турары солун. Ол дээрге балык биле капусталыг пирог, блины.
– Интервью бергениңер дээш четтирдим, Таяна Биче-ооловна.
Шончалай  ХОВАЛЫГ чугаалашкан.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.