1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЕВЕ - ЧОРГААР МАЛ

"Баян-Кол" МУБ-туң директору Елена Кужугет.
 
Даглыг, изиг оъттуг ховуларлыг, хем чоогунда алаак, шынааларлыг Баян-Кол тевеге таарышкан болгаш, шаг-шаандан бээр бо мал маңаа хөй турган.
Совет үеде Кызыл кожууннуң Баян-Кол сумузунга «Х Улуг Хурал» совхозунга тевениң баш саны 400 чедир өскен. ССРЭ буу­рап дүшкен соонда, 1990 чылдарда Тывага теве малдың баш саны кызырылган. Амгы үеде «Баян-Кол» муниципалдыг унитарлыг бүдүрүлгеде 75 теве бар. Бүдүрүлгениң ажылдакчылары мал санын өстүрүп алыры-биле, кызымаккай ажылдап турар. 
Күш-ажыл  байырлалы
Чылдың-на, Май 1-де, частың болгаш күш-ажылдың байырлалында, “Баян-Кол” муниципалдыг унитарлыг бүдүрүлгези Кызыл кожууннуң Кызыл-Чыраа деп черге теве кыргылдазын организастап эрттирип турар.
Дүштекиниң 12 шак. Ак-көк, аяс дээрде чаңгыс-даа булут чок. Бо чылын кыргыкчы­лар аразынга мөөрейни база чарлаан. Тевелер кыргыыры-биле Баян-Кол сумузунуң чагыргазының, уруглар садының, школазының, клувунуң, эмнелге амбулаториязының база дөрт кудумчузундан ниитизи-биле 9 команда чыглып келген. 
Тевени кыргыырда, баштай шалбадап алгаш, чыттыргаш, хүлүүр. Улуг буураны чыттыр октаар ажыл кончуг берге болду. Хөй теве аразындан шалбадап алгаш, аңгылааш, адагашка шарааш, буттарын хүлүүр. Тевелер бажы-биле чандыр-соора моңнап, дөрт даваннары-биле тевер, ызырарын оралдажыр... Чамдыктарының аксы долгандыр көвүктели берген, былгырарга чаштап, мөөп-даа турар. Он ажыг эр кижи тевени чыттыр октап алырга, чүгле өдек бурулаар.
Кажаа иштинде кыргыкчылар хачыларын эптии-биле туткаш, тевелерни шалыпкыны аажок кыргып эгелээн. Командаларын деткип келгеннер оларга шайын кудуп, хей-аъдын көдүрүп турду.
Баян-Колдуң “Хүнчүгеш” уруг­лар садының кижизидикчи башкызы Чечек Анай-оол теве кыргылдазында 6 дугаар чыл киржип турары бо. Ооң чугаазы-биле, бир тевени 20-30 минута дургузунда кыргып турар. Командазында 19 кижи бар. 
Сезен ийи харлыг кырган-ава Соютмаа Суманчик 1969 чылдан тура тевелер кыргып келген. Кашпагай, идепкейжи улуг назылыг кыргыкчы чидиг хачыларын тудупкаш, кажаада өөрлеринче далажы кончуг кылаштап чорупту. 
Тевени чыттырып, хүлүп алган соонда 7-8 кижи кыргып кириптер. Ооң соонда аңдаргаш, бир талазын кыргыыр. Тевениң узун мойнун кыргыыры берге болду. Команда бүрүзүнүң эр киржикчилери тевени шалбадаар,­ чыттыргаш, хүлүүр, аңдарар ажылдарже хаара туттунган. Улуг тевелер чылдың-на кыргыдып турар болгаш, чыттырып алырга-ла, оожургай бээр. Бир харлыг торумнарны чыттырары улуг бууралардан безин берге. 
Мал эмчилериниң хайгааралында
Кызыл кожууннуң ветеринария эргелелиниң эпизоотолог эмчизи Аурана Чаалыкай тевелерни кыргып турда, ханын ап четтигип турар. “Чылдың-на, май 1-де, тевелерниң ханын лабораторлуг хыналда кылыры-биле ап турар бис. Мооң мурнунда мал бруцеллез дээш өске-даа аарыгларлан аарып турган болза, амгы үеде байдал эки­жээн. Шээр, бода малга бодаарга, тевелерниң ханы суук болгаш дестелири берге болур. Ынчангаш аскыр тевелерни сапсалга деп тускай кыскаш-биле чазаар. Он дөрт хонук болгаш сибирь язвазынга удур камгалал тарылганы салыр бис” – деп, ол чугаалады.
Билдилиг  удуртукчу
Елена Кужугет «Баян-Кол» муниципалдыг унитарлыг бүдүрүлгеге 2008 чылда директорлап эгелээн. Ол ынчан 18 теве хүлээп алган. Бо хүнде тевениң баш саны 75 четкен, бо чылын 9 бодаган немешкен. Ол кажаа иштинде командалар каш тевени кыргаанын, малдың эр, кызын демдеглеп, шуут чай чок ажылдап турар. Ооң-биле чай аразында чугаалажып четтигиптим. 
«Чылдың-на тевелер кыргыл­дазын эрттирип турар бис. «Баян-Кол» бүдүрүлгезинде теве малдан аңгыда тыва уксаалыг 200 ажыг аът, 1000 ажыг ангор өшкү, хой база бар. Малывыстың деңгели эки. Удавас аът челдээр бис. Ынчан аскыр малдарны чазаар, имнээр, ханын алыр… 
Чазын бир теведен ортумаа-биле 4 кил 200 грамм дүктү кыргып алыр. Кожа-хелбээ моолдарның арга-дуржулгазын өөренип, теве дүгүнден бараан­нарны бүдүрерин өөренип турар бис. Бо бүгүнү амыдыралга боттандырарда, тускай дериг-херексел негеттинип турар. Бо хүннерде часкы хову ажыл­дарының талазы-биле ажыл кидин түлүк. Суггарылга арыктарын аштап арыглап, буга баштарында сугну бадырып, черни суггарып эгелээн бис» – деп, Елена Сарыг-ооловна чугаалады.
Тевежи  өг-бүле
Валерьян Чалзып-оол би­ле Чечек Шагдыр Кызыл-Чы­раа деп черде "Баян-Кол" бүдү­рүлгезиниң теве малының санын өстүрер дээш, кызымаккай ажылдап турар. Теве кадарчызы чаа-ла четчип чоруур "Артыш-оол"  дээр чазап каан тевезин (адан) кыжын шанактап, чайын-даа тергелээр кылдыр өөредип алган. Аажы-чаңы чааш, ажылгыр мал кадарчының улуг дузалакчызы. Одаар ыяш сөөртүрде, ыңай-бээр-даа аргыжарынга ажыг­лаар. Кыштагда кудук база чырык бээр хүн батареялары бар. 
«Бичиимден тура мал-маган аразынга өскен мен. Ада-ием малчыннар. Бүдүрүлгевис кышты хүр-менди ажары-биле 20 ажыг тонна сигенни, суланы, хая дег улуг дустарны сөөртүп эккеп берген. Бир харлыг торумнарны, төрүүр эңгиннерни база кырый берген тевелерни туда азыраар. Тевелер кужурзурааш, өдекке келгеш, дусту чылгап алыр. Тевеге улуг-ла азырал негеттинмес, тарай бергеннерин бөлүп, четчелеп, хайгаараар. 
Эң-не харыысалгалыг үе – февраль төнчүзү, март эгези. Кыс теве эңгиннер ынчан төрүп эгелээр. Ол үеде бодаганны уштуп дузалажыр, эмиинге үстүрүп эмзирер. Ээпкен соонда, дораан доругуп эгелээр. 
Теве – шыдамык, могап-шылавас, шыырак болгаш чааш мал. "Артыш-оолду" кыжын шанактааш, чайын тергелээш, чоок-кавы девискээрлерде малчын турлаглар, Баян-Кол аразынга аргыжарынга база одаар ыяш сөөртүрүнге ажыглаар малывыс. Теве аътка безин четтирбейн баар, кандыг-даа хөлгеден артык. Улуг буураларның бедии 2 метр ажып, деңзизи 400 кил чеде бээр. Чаа төрүттүнүп келген бодаган 50 кил болур. Тевениң сүдү аажок хоюг болгаш чедингир. Чайын Кара-Суг, Тойлук, Дөргүн деп черлерге чайлаглаар бис» – деп, теве кадарчызы ажыл-ижин таныштырды.
Кижиниң  назыны-биле дөмей…
Тевениң назыны кижи-биле дөмей 70-80 хар чедир чурттаар. Кыс төрүүр тевени эңгин дээр. Ол ийи чылда бир төрүүр. Боозай берген соонда, чаш малдың боттанып төрүттүнер үези безин 1 чыл 3 ай чеде бээр. Эдержир үези кыштың кончуг чыккылама соогу – декабрь, январьда. Бүдүрүкчү аскыр теве – буура. Ол эңгиннерин бөлүп эгелээр.­ Эдержир үези кел чыдары буураның аксындан ылгалып үнүп эгелээн көвүүнден илдең. Чазап каан эр тевени адан дээр.
Алдан, чеден хар чеде берген тевелерни ылгаары берге эвес. Оларның мөгеннери сог­луп, халбайып калган болур. Каас-чараш силиг тевелерниң деңгели мөгеннеринде чаандан илдең. Олары кадыг болгаш богдаңайнып турар. 
Кызыл кожууннуң культура эргелелиниң артистери аян тудуп, солун концертти бараалгаткан. Ында-мында одагларда паштанган улус, чигирзиг аъш-чем саткан садыгжылар, теве дүгүнден чоорган кылган мастер-класс, теве, бодаганнар чанында чурукка тырттырган уруглар, кажаа долгандыр аарык­чылар... 
Чидиг-чидиг демиселдиң түңнелинде Баян-Кол ортумак школазының командазы 17 тевени кыргааш, шылгарап үнген. Уруглар садының болгаш Заречная кудумчузунуң командалары 16-16 тевени кыргааш, ийиги, үшкү черлерге төлептиг болган. Тиилекчилерни өртектиг белектер-биле шаңнап-мактаан.
Чеди чүзүн малывыстың би­­рээзи – теве бо үеде ховар­ мал апарган. "Баян-Кол" бүдү­рүлгезиниң тевежилери чараш, чоргаар малывыстың баш санын көвүдедип, өстүрүп алыры-биле кызымаккай ажылдап турар. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруктары. 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.