1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА АЪТТАР ЭРТИП-ЛЕ ТУРЗУНАМ!

ТР-ниң Аът спортунуң федерациязының президентизи болуп 2016 чылдың марттан эгелеп ажылдап турар Таймир Сарыгларга бистиң корреспондентивис ужурашкаш, номчукчуларны сонуургадып турар айтырыгларга харыылап бээрин дилээн. Оларның аразында болган чугааны мооң адаанда парладывыс.
– Таймир Владимирович, номчукчуларывыска бодуңар дугайында допчузу-биле таныштырып көрүңерем. Аът малга онза хамаарылгалыг кижи бо ажылды удуртур ужурлуг деп билип турар кижи мен, чүү деп бодаар силер?
– Мен 2002 чылда Тываның күрүне университединиң бойдус-география факультедин доос­кан мен. Тускай мергежилим биология-экология башкызы. Кара чажымдан көдээге кырган-авам,кырган-ачам аалын­га өскен, чай боорга-ла аңаа чайлаар, оларга дузалажып мал, хой кадарар, аъттан дүшпес оол чордум. Даайым база улуг чылгычы чораан кижи. Ачамның-даа талазында чылгычылар бар. Ынчангаш аътка дыка ынак, чылгычыларны аажок хүндүлеп, магадап өзүп келдим. Шынап-ла, аът дээнде чүү-даа уттундурар аажылыг болгаш, ол спортка сагыш-сеткилимден бердинип, кызымаккай ажылдаарын бодап чоруур мындыг мен.  
– Ындыг болур-даа ужурлуг харын. Чүнү-даа чүрек дамчыштыр сагыш човап кылып, бүдүрүп чоруур улустуң чоруу-даа чогунгур болур болгай. Аът спорту Тывавыста элээн сайзырап турар апарганы өөрүнчүг. Каш-ла чыл бурунгаар аът чарыштары болур деп турган черлерге эрлер изиг-изиг маргыжып, сегиржип-даа алырының кырында тургулаар чораан. Ам харын эскерип чоруурга, удаа-дараа, ында-мында аът чарыштары эрткен, үре-түңнелдери-даа, шаңнал-макталдары-даа эки апарганын эскерип, көрүкчүлер улуг сонуургал-биле көрүп турар апарган ышкажыл. 
– Ийе. Аът чарыжынга, аът спортунга хамаарыштыр чаа-чаа дүрүмнер, хоойлулар хүлээп алдынган. Ынчангаш биеэде ышкаш улуг маргылдаалыг айтырыглар тургустунмайн турар. Ийи-чаңгыс ындыг таварылгалар туруп-даа келир болза, ону чогумчалыы-биле шиитпирлеп турар апарган бис. Шаңнал-макталдарга-даа хамаарыштыр чөрүлдээлиг айтырыглар тургузуп турар кижи чок. Эки ажылдаар-ла болзуңза, «ТР-ниң алдарлыг чылгычызы» деп хүндүлүг атты-даа ап болур сен, «ТР-ниң алдарлыг аът соодукчузу» деп-даа атты тыпсып эгелээн болгай.
– Бо чылын эрттирген онза-солун кандыг ажыл­дары­ңарны демдеглеп болур силер?
– 2018 чылда аът спортунуң ээлчеглиг 25 дугаар юбилейлиг сезону апрельде Чадаанага ажыттынган чүве. Ол маргылдааны Сүт-Хөл, Өвүр кожууннар деткикчилеп эрттирген. Алды аңгы хевирге алды автомашинаны тиилекчилер чаалап алган. Чарыш бүрүзүнде 4 харга чедир чүгүрүк аъттар, аныяк чоруктуг чаваалар (чыраа, челер холуй), 4 хардан өрү челер малдар, 4 хардан өрү чыраа малдар, тыва аъттар киржип турар. Тыва аъттар дээрге бөдүүн малчын чоннуң чылгызының аразында азырап, өстүрүп чоруур малдары-дыр ийин. Кожуун бүрүзүнден чарыштарга киириштирип турар ындыг малдарның саны чылдан чылче немежип турар. Ылаңгыя 2011 чылдан бээр алыр болза, өзүлде дыка көскү. Мооң мурнунда чылдарда 500-600-даа чедип турган. Тыва малдың чел, кудуруу чөпкүр, чели  черге дөжелип турар боор. Ооң кол-ла онзагайы – орус малдар ышкаш азырал херек чок. Кыжын-даа харны казып тургаш, оъттап алыр, изиг чайын-даа суг-суксун-биле боду азыраны бээр, ырак-узак оруктарга аажок шыдамык болур.
– Тиилекчи ады алгаан аъттарның ээлери кымнарыл, адап көрүңерем, Таймир Владимирович?
– Чарыштарга бирде бирээзи, а чамдыкта өскезиниң-даа аъды мурнап кээп турар. Ынчалза-даа Улуг-Хемниң Торгалыгдан Байыр Доржунуң, Тес-Хемниң Ак-Эриктен Саян Соянның, Сүт-Хөлден Аңчы Монгуштуң, Күчүтен мөгевис Аяс Монгуштуң (Шамбалыгдан), Чөөн-Хемчиктен Дайза Монгуштуң аъттары шаң­налдыг черлерден дүшпес, удаа-дараа эртип турар аъттар ол-дур.
– Тывадан дашкаар өске регионнарга болуп эртип турар чарыштарга бистиң аъттарывыс киржип турар бе?
– Москва, Ростов, Омск, Красноярск, Абакан  хоорайларга эртип турар чарыштарга Тывадан челер, чүгүрүк аъттарывыс киржип турар. 2018 чылда Красноярскиге Сибирь федералдыг округтуң 1-ги чери дээш чарышка Алдын-Херел Кара-Салдың  Дейли-Хайт дээр англи уксаалыг аъды тиилээн болгай. Мээң Атлас дээр аъдым база чаңгыс эвес удаа чарыштарга эртип турду.
– Россияның чыынды командазынче кирген Визирь ам кайдал? Ол Россияны тө­лээлеп маргылдааларга киржип турар бе?
– Олимпиада оюннарының үш хевиринге: танцылаарынга, шураарынга, маңнаарынга Визирь эки түңнелдерлиг киржип турар. Бо аъттың ээзи Юрий Кара-оол. Ооң мунукчузу Анастасия Катаева күш-культура институдунуң студентизи, аът мунарынга спорт мастери. Визирь-биле Москвага, Красноярскиге эрткен чарыштарга, чайгы спартакиада маргылдааларынга эки киржип келген кижи. 2014 чылда Польшага эрткен делегейниң 200 ажыг чурттарының аразынга болган чарышка 34 дугаар болган, ол дээрге дыка эки көргүзүг-дүр. Ынчан ол алды харлыг аныяк мал турган. Амгы үеде Визирьни Кавказта келир чылын Германия­га болуп эртер делегей чарыжынга белеткеп турар. Мен база бүгү талазы-биле хайгааралга ап, чанынга баар мен. Ажаалда-тежээлдези улуг рольду ойнаары чугаажок болгай.
– Тываның кожуун, сумула­рының аъттары ам чүге белеткенип турарыл? Көрүкчүлерни чүнүң-биле өөртүр бодап турар силер, Таймир Владимирович?
– Ам удавас октябрь айда Каа-Хем кожууннуң Бүрен-Хем сумузунга аът спортунуң ба­йырлыг хаашкыны болур.Аңаа белеткел ажылдары кидин түлүк чоруп турар.
– Маргылдаа хүнү, шагы чоокшулаан-дыр, чарыш аът­тарының ээлеринге, мунукчуларынга чүнү күзээр силер?
– Тываның Баштыңы Шолбан Валерьевич Кара-оолдуң улуг деткимчези-биле аът спортун сайзырадыр дээш тургускан төлевилелдерни амыдыралга боттандырып, Тываның чүгүрүк малдарының ат-алдарын бедидер дээш, демниг ажылдаарынче кыйгырар-дыр мен. Аът чарыжы чараш-даа, айыылдыг-даа спортчу оюнувус-тур. Аңаа шыңгыы белеткел херек. Сагыыр ужурлуг чүүлдерниң дөгерезин шын сагып, эп-найыралдыг болуп, солун аът чарыжы-биле чонувусту өөртүп, хүн бүрүде кылып турар ажылывысты үре-түңнелдиг болдурар дээш ажылдаарын күзээр-дир мен.Шажын-чүдүлгевисте-даа аът хамыктың бажында, Тывавыстың Сүлде демдээнде-даа аъдывыс халдып орар болгай. Аътка ынак болуулуңар. Аът бажынче үнмээлиңер.
– Шынап-ла, шаг шаандан бээр аът тыва эр кижиниң идегелдиг өңнүү чораан. Амгы үеде база бистиң бичии оолдарывыс чүгүрүк аъттыг болган болзумза деп күзеп, эрес-дидимнерниң аът чарыжын кайгамчык сонуургал-биле көрүксеп, манап чоруурлар болгай. Оолчугаштарның ол күзели боттанып-ла турар болзунам. Тывавыстың аъттары чарыштарга эртип-ле турар болзунам!
– Йөрээл доктаазын! Ындыг-ла болзунам! Байырлыг.
Светлана БАЛЧЫР чугаалашкан.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.