1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА ДЫЛЫМ ХОМУСТУҢ ҮНҮ БОЛУП...

Тываның Баштыңы Ш.В. Кара-оол төрээн тыва дылывыска хамаарыштыр ажык чугааны Тываның чогаалчылары-биле чоруткан дээрзин «Шын» солундан номчааш, өөрүп олур мен.
Россияның улус өөредилгезиниң тергии­ни, сезен хар ашкан, хоочун башкы, улуг ие кижиниң сеткилинге чайгаар-ла тыва дылдың эң баштайгы шинчээчизи, профес­сор Шулуу Чыргал-оолович Саттың өндүр чырык одуруглары сагышка кирер: «Чырык өртемчейге карак чивеш аразында чурт­талгамда тыва дылдыг төрээн чонум аразын­да чор мен. Өргүн көвей улустарның дыл­дарының аялгаларының аразынга мөңге шагда хомустуң үнү бооп, чаңгыланып чор, өлчей кежиктиг хайыралыг төрээн дылым»…
Шулуу Чыргал-ооловичиниң тыва дылынга йөрээл сөстерин  улуг-биче тыва кижи бүрүзү шээжи-биле чугаалап, ону угаанынга хандыр бодап чорза дээр мен. Ындыг турбуже, амгы аныяк удуртукчуларның болгаш аныяк-өскенниң тыва дылын хүндүлевес чоруун, сезен хар ашкан башкы кижиге меңээ, дыка-ла муңгаранчыг. Тыва телевидениеге тыва чугаа культуразын сагывас, олар боттары  чараштыр уран-чечен тыва дылынга таптыг чугаалап  шыдавастар.  Бир дугаарында оларның тыва дылда дамчыдылгаларын сайгарар, эде көөр болза эки. Тываның чогаалчыларынга ол айтырыг хамаарышпас турган чоор бе? Тываның күрүне университединиң филология факультедин дооскан, тыва дыл талазы-биле дээди эртемниг журналистерни белеткээри чугула. Ол ышкаш амгы аныяк удуртукчу даргалар боттары төрээн тыва дылын хүндүлевес, тыва солуннар номчувас  апарган. Тыва дылывысты канчап сайзырадып алыр бис. Олар өг-бүлезинге ажы-төлдерин төрээн дылынга өөредип турар бе? Оларның ажы-төлдери орустаар, амгы аныяк ада-иелер база ажы-төлүн чүгле орус класстарже киирерин кызыдар-дыр. Ынчап кээрге тыва дыл талазы-биле айтырыг хөй талалыг…
Тываның Чазаанда чаңгыс кижи ажылдап турар эвес, хөй кижилер, хөй яамылар, удуртукчулар, оралакчылар ажылдап турар. Тыва дылывыс дээш кезээде сагыжым аарып, ооң дугайында Чазак деңнелинге мээң тыва дылым хомустуң өткүт үнү дег чаңгыланган-дыр. Тыва аныяк удуртукчуларның тыва дылга хамаарылгазы кандыг деңнелде турарыл? Тываның эң баштайгы доктору Шулуу Чыргал-оолович Саттың тыва дылга йөрээлинге мөөрейни школачылар, студентилер ортузунга чылдың чорудары күзенчиг. Аныяктар комитединиң чедип алыр ужурлуг бир онзагай ажылы ол болгу дег. 
Бис, улуг назылыг хоочун башкылар, тыва дылывыс дээш кандыг дуза кадып болур бис. Дыл фондузунуң кежигүнүнге кирип, аныяктарны хаара тудар болзувусса эки боор. Тываның Баштыңы «Тыва Республикага төрээн дылдарны шинчилеп болгаш кадагалап камгалаар фондуну тургузар дугайында» Чарлыкка ат салган дээрге өөрүп тур мен, деткип тур мен. Сагыш-сеткилимге чайгаар-ла мындыг одуруглар куттулуп келди.
Аа сүт дег, ававыстың чаяап берген тыва дылы
Амы-тында тутчу берген, агым сугнуң даажы дег.
«Ынак мен» деп чугаалааным эргим сөзүм,
Ырым болуп, тыва дылга чаңгыланган.
Өлүп чыда байырлажыр сөөлгү сөзүм –
Өртээ турбас тыва дылым, эртинем ол. 
Өзү-баарым ханызында соп-ла чоруур
Өлчей кежиим, ием дылым өөрүшкүм ол.
Анзатмаа Моңгуш, 
Россияның Улус өөредилгезиниң тергиини.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.