1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТЫВА ЧОННУҢ ЧОРГААРАЛЫ

Концерт үезинде.

Тыва Республиканың Чазааның үрер хөгжүм оркестри бо чылын 10 чыл болган оюн демдеглеп турар. 2008 чылда ук оркестр чаа-ла үндезилеттинип турда, А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң сургуулдары ооң хөгжүмчүлери болу бергеннер. Улуу-ла 25 харлыг, а эң-не бичиизи 17 харлыг аныяк­тардан тургустунган чогаадыкчы коллектив уран чүүлдүң улуг чүктешкизин эгиннеринге арта каап алгаш, улус-чонга бараан болуп, арга-дуржулгазының эвээжинге, назы-харының бичезинге чалынмайн, бурунгаар көрүштүү-биле иженип кирипкеннер.
Оркестрниң чогаадыкчы коллективи он чыл дургузунда чоннуң сонуургалын хаара тудуп, чүгле Россия иштинде эвес, Кыдат, Моол, АКШ, Тайвань, Литва, Польша, Казахстан, Эстония, Латвия, Болгария дээш өске-даа даштыкы чурттарда үрер хөгжүм мөгейикчилерин катаптаттынмас онзагай уран чүүлү-биле магададып, аңгы-аңгы чоннарның эгээртинмес үнелелин чаалап ап келген. Көңгүс аныяк хөгжүмчүлерниң чылдан чылче арга-дуржулгазы бедип, ажыл-ижиниң үре-түңнели илереп, чедииш­киннери бо хүннерге чедир көвүдеп-ле орар. Оларның он чыл иштинде чедип алган шаңнал-макталдарын даңзылап бижиири берге-даа болза, эң-не үнелиг болгаш дээди чедиишкиннерин маңаа демдеглеп каары күзенчиг.
Үндезилеттинип тургустунга-ла, чаа-ла бир-ийи чыл болганда (2010 чылда) Тыва Республиканың үрер хөгжүм оркестри Красноярск хоорайга чылдың-на болуп эртип турар бүгү делегей чергелиг “Улуг-Хемниң эриинде джаз” деп джаз фестивалының 30 чыл болган байырлыг оюнга киришкеш, “Эң-не тергиин үрер хөгжүм оркестри” деп шаңналга төлептиг болган. Оон аңгыда шажын-чүдүлгениң болгаш дириг хөгжүмнүң “Үстүү-Хүрээ” фестивалынга 2005, 2006, 2008 чылдарда дээди шаңналдыг черлерни удаа-дараа чаалап ап турган. 1929 чылдан 1946 чылга чедир Тыва Арат Республикага турган аъттыг шеригниң үрер хөгжүм оркестри ышкаш, “Аъттыг шериг оркестрин катап тургусканы дээш” деп медальды Улуг Тиилелгениң 65 чыл оюнда ол үеде Россия Федерациязының Президентизи Дмитрий Медведев ук коллективке тывыскан. Делегей чергелиг үрер хөгжүм оркестрлериниң ассоциациязының специалистериниң болгаш хөгжүм сайгарыкчыларының үнелели-биле алырга, ук коллектив национал чогаалдары-биле өскелерниинден онзаланып турар болгаш, чүгле республиканың үндезин уран чүүлүнге эвес, харын-даа Бүгү-россияның культуразының хөг­жүлдезинге канчаар-даа аажок улуг үлүүн киирип чоруур дээрзин магадылап турар.   
 Тыва Республиканың Чазааның үрер хөгжүм оркестриниң, Р.Д. Кенденбиль аттыг уран чүүл школазының база Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжизиниң ажылдакчылары бүгү Тываның кожуун-суурларында шолаларже болгаш уругларның уран чүүл школаларынче үнүүшкүннерни кылып, өөреникчилер-биле ужуражылга үезинде үрер хөгжүм херекселдери-биле таныштырылга көрүлделерин эрттирип, уран чүүлче, ылаңгыя үрер хөгжүм оркестриниң ижинче угланыышкынныг ажыл-чорудулганы 2017 чыл адакталып турда кылып эгелээннер. Энир чылын ноябрь айда ТР-ниң Чазааның үрер хөгжүм оркестри Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тал, Тээли суурларынга баргаш, өөреникчилер-биле ужуражып, олар-биле ажык чугаа кылбышаан, ажыл-чорудулгазын таныштырып, солун оюн-көргүзүүн бараалгаткан. Үнүп келген чаа чылда чогаадыкчы коллективтиң бирги үнүүшкүнү Чеди-Хөл кожуундан эгелээн.
Февраль 1-ниң хүнүнде ТР-ниң Чазаа­ның  үрер хөгжүм оркестриниң чогаадыкчы коллективи ук оркестрниң удуртукчузу Артур Дулуштуң удуртулгазы-биле Хову-Аксы суурже үнүүшкүннү кылган. Хөгжүмчүлер бир-ле дугаарында Чеди-Хөл кожууннуң төвүнде Таңды-Уула аттыг Культура бажыңының залынга эге класстар өөреникчилери-биле ужуражылга кылган. Аңаа Артур Дыртык-оол­ович оркестрниң ажыл-чорудулгазын болгаш он чыл дургузунда чедип алган чедиишкиннерин (орден-медальдарын, кубоктарын) көрүкчүлерге көргүспүшаан, оларны кажан, каяа чаалап алганын чаңгыстап та­йылбырлап берген. Ооң соонда үрер хөгжүм оркестриниң хөгжүмчүлери ээлчег аайы-биле гобойга, флейтага, саксофоннуң үш аңгы хевиринге, трубага, тромбонга, корнетке, баритонга база барабанга канчаар ойнаарын, оларның үннерин тус-тузунда көрүкчүлерге таныштырган соонда, шупту деңге ниитизи-биле база бир аялганы бараалгатканнар. Оолдар, уруглар үрер хөгжүм оркестриниң херекселдерин аажок сонуургап, ылаңгыя хөгжүмчүлер ойнай бээрге, хөлчок өөрүп, дыңнап, диңмиттиг адыш часкаашкыннары-биле оларга байыр чедирип турганнар. 
Культура бажыңынга эге класстар өөре­никчилеринге ужуражылга эрттирген соонда, ук коллектив Хову-Аксы ортумак школазының 5-7 классчылары-биле база уругларның уран чүүл школазының өөреникчилери-биле ужуражылгаларны эрттирген. Хову-Аксы суурнуң уругларның уран чүүл школазының өөреникчилери Саглай Куулар биле Ачыты Сарыглар ужуражылга соонда: “Бис база өзүп келгеш, бо акыларывыс ышкаш, шак-ла мындыг артис­тер болурун күзээр-дир бис” — деп, изиг күзелин илереттилер. Саглай бо чылын бешки клазын доозупкаш, күзүн Кызылдың Р.Д. Кенденбиль аттыг уругларның уран чүүл школазынче өөренип кирип алырын планнап турар. Ачыты амгы үеде алдыгы класста өөренип турар. Ол  чүгле тоску клазын доос­кан соонда, А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжинче өөренир күзелдиг болду.
Кежээ Хову-Аксы суурнуң чону ТР-ниң үрер хөгжүм оркестриниң концертин көөр дээш, Культура бажыңынга чыглып келгеннер. Концерттиң бирги кезээнде оркестрниң хөгжүмчүлери В. Халиловтуң “Тыва марш”, Кертик-оол Данзынның аңгы-аңгы чылдарда бижиттинген ырыларын күүсеткен соонда, оркестрниң үделгези-биле Саян Дембирел  тыва улустуң “Межегейим” деп ырызын база “Саян сыннары” деп ырыны бараалгаткан. Ооң соонда Тываның улустуң артизи, ТР-ниң Чазааның үрер хөгжүм оркестриниң ыраа­жызы Софья­ Кара-оол ыр-шоорун бараал­гадып, көрүкчүлерге бараан болган. А ийиги ке­зээнде оркестрниң хөгжүмчүлери ыяңгылыг аялгаларын күүседип, ыр-шоорлуг, танцы-самныг кайгамчык солун оюн-көргүзүүн бараалгаткан.
Оюн-көргүзүг адакталып турда, Чеди-Хөл кожууннуң чагыргазының даргазы Сергек Хертек хөгжүмчүлерге улуу-биле өөрүп четтиргенин илередип, чонунуң өмүнээзинден Артур Дулушке Хүндүлел бижикти тывыскан.
Амгы үеде ук оркестрни аныяк дирижер Саян Салчак билдилиг уштап-баштап, чаа-чаа хөгжүм чогаалдарын улус-чонунга сөңневишаан, чогаадыкчы коллективтиң хей-аъдын киискидип, эш-өөрү-биле бир демниг ажылдап чоруур. Оркестрниң хөгжүмчүлериниң арга-дуржулгазы, чаа тургустунуп турган чылдарынга бодаарга, бедип, назы-хары улгадып, харын-даа оларның көвей кезии республиканың Р.Д. Кенденбиль аттыг уругларның уран чүүл школазында болгаш А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжинде башкы болуп ажылдап, боттары аныяк-өскенни өөредип чоруурлар. Тыва Республиканың Чазааның үрер хөгжүм оркестриниң он чыл болган оюн таварыштыр ооң хөгжүмчүлеринге болгаш ыраажыларынга байыр чедирбишаан, ээлдек кижиниң хүлүмзүрээн хүрең-кызыл шырайы ышкаш, тыва чоннуң, күрүнениң чоргааралы болуп чоруур чогаадыкчы коллективтиң ажыл-чорудулгазы бүдүнгүр, үүле-херээ чогунгур-ла болзунам деп йөрээп каалыңар, чонум!
Эрес КОЛ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.