1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ТӨЛЕВИЛЕЛДИҢ АЧЫЗЫНДА...

«Инек – чемгерикчи малым» деп төлевилелди бистиң республикада бо чылдың чазынындан эгелээш амыдыралга боттандырып эгелээн. Ооң кол сорулгазы — хөй ажы-төлдүг, чединмес амыдыралдыг өг-бүлелер боттарының чурттап турар черлеринге, суурларга малды тудуп, ооң ажык-дузазын херек кырында көөрү болур. 
Ынчангаш ындыг өг-бүле­лерге бызаалыг инекти халаска садып бергеш, оларга боттарының хуу ажыл-агыйын тургузуп алырынга күрүнениң талазындан дузаны көргүзери-дир. Шак ындыг өг-бүлелерге күрүнеден берген бызаалыг инээ бир чыл болгаш, база бир бызаалыг апаар.
Бо өг-бүлелер эң баштай халаска алган бызаалыг инээниң кыс молдургазын ийи чыл эрткенде өске хөй уругларлыг, чединмес өг-бүлеге халаска дамчыдып бээр керээни тус черниң чагыргазының удуртукчулары-биле баштай-ла чарган турар. 
Ажыктыг төлевилел бистиң республиканың булуң бүрүзүнде чогуур сайзыралды ап, хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерниң амы­дыралының чарылбас кезээ апарган. Ооң бир тодаргай херечизин Кызыл кожууннуң Баян-Кол суурда чурттап орар 6 ажы-төлдүг аныяк өг-бүле Андриян биле Рада Чалзып-оолдарның аалынга баргаш, херек кырында көрдүвүс. 
Чалзып-оолдар Баян-Кол суурнуң төп кудумчуларының бирээзинде чурттап орар улус болду. Бажыңының хериминиң иштинде инээниң, бызаазының кажааларын кончуг эптиг кылдыр тудуп алгаш, чайын кезип, белеткеп алган сигенин сарааттааш, кажаалап алган. 
Өг-бүлениң эр ээзи Андриян Николаевичиниң ада-иези база малчын уктуг улус болду. Ынчангаш Андриян бичиизинден тура-ла мал-маган аразынга өскен болгаш ол ажылды эки билир. Бо кыжын кызыл суглуг Баян-Колдуң девискээринде хар улуг эвес чагганындан, ол инээн хүннүң-не одарже үндүрүп, кадарып турар. 
Бызаазын бажыңының чанында  кажаазынга тудуп, ча­йын белеткеп алган сигени-биле док­таамал чемгерип, суггарып турар. Ооң уламындан бызаазының күш-деңгели эки, кышты кандыг-даа бергедээш­кин чок эрте бээриниң бүгү барымдаа­лары херек кырында бар улус болду. 
Чалзып-оолдарның ажы-төлүнүң эң улуу Айыр-Санаа Баян-Кол школазының 9-ку клазында, оон бичиизи Володя 7 класста, ийис уруглары Айгулья биле Айдың 5 класста, Иразы 3 класста өөренип турарлар. Эң бичиизи 3 харлыг. Уруглары школадан келгеш, ада-иезинге дузалажып, инээниң өдээн аштап, суггарып, сигенин база кагжып берип өөренип алганнар. 
Өгнүң херээжен ээзи Рада Алексеевнаның чугаазы-биле алырга, олар чайын, күзүн инээн үргүлчү саап тургаш, сме­тана, саржаан база болур шаа-биле белеткеп четтигипкенин чугаалап орду. Амгы үеде инээнден сагган сүдү хөй-ажы төлдүг өг-бүлеге хүнзедир сүттүг шай, эртен азы кежээ уругларынга сүттен кылган кашалар хайындырып бээринге четчип турарын база чугаалады.
Чаңгыс бо чижектен алгаш көөрге, «Инек – чемгерикчи малым» деп төлевилел, шынап-ла, хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерниң оолдар, уругларынга немелде ак чемни доктаамал бербишаан, оларның мал ажылынга сонуур­галын оттуруп турары кончуг өөрүнчүг.
Владимир ЧАДАМБА. 
Авторнуң 
тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.