1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Украин фамилиялыг арат

«Кым-даа, чүү-даа уттундурбаан»

70 чыл бурунгаар болган Ада-чурттуң Улуг дайыны бистерге аар «балыгны» арттырып каан. Коргунчуг дайын дугайында дыңнааш-ла, кижи серт кыннып орар, ол болуушкунну каракка чуруй кааптар. Каржы-дошкун дайынга Тываның эки турачылары база маадырлыы-биле киржип, чуртту хосташкан. Оон ээп келгеннери-даа бар, хары черде кара бажын салганнары-даа бар. Оларның аразында буурул Саянның артындан барган Кусолик деп фамилиялыг  аратты солун төөгүлүг дайынчы дээрзин Михаил Сундуйнуң эки турачыларга тураскааткан номунда бижээн. 

Тываның эки турачыларының дугайында ном-дептерден, солун-сеткүүлден номчуур дээрден башка, төөгүзү солун дайынчының уруг-дарыынга ужуражы бээр мен деп бодал мээң бажымга чок турган. Тывазывас фамилиялыг фронтучунуң дугайында, шыны херек, чүнү-даа билбес мен. Ол төөгүже эки турачы Михаил Сундуйнуң оглу Алексей Сундуй мээң оруумну ажытты. Украин фамилия эдилээн эки турачының Бии-Хемниң Аржаан суурда чурттап орар уруу ачазының дугайында сактып чугаалады. 

Балчат Түлүш (Кусолик) Балчыма оглу 1922 чылда Чаа-Хөлдүң Кара-Талга төрүттүнген. Ооң ады чеже-даа солушкан. Документ езугаар Пальджат Пальджатович Кусолик дээр. Орус, украин аттар холужа берген. Ол хып дээн аныяк-чалыы үезинде 1943 чылдың күзүнүнде 20 харлыг тургаш, фронтуже аъттанган. Ынчан аныяктар фронтуже чоруур дээш эки туразы-биле бижик киирер турган. Чүгле  оолдар эвес, оларның аразында эрес-дидим кыстар база бар. Өргүүлде бижик киирген соонда, Тывадан эки турачы тыва оолдар, кыстар фронтуже аъттаныпканнар.

Төрээн чуртун дайзындан камгалаар дээш демиселге киришкен тыва оолдар, кыстарның дидим чоруун кым-даа билир. Баштайында оларга дайынчы өөредилге эрттирер. Ооң соонда солдаттарны аңгы-аңгы кезектерге чаргаш, тарады чорудар. Балчат Түлүш Ровнону хостажыр дайынчылар аразынга келген. Тулчуушкун үезинде чүнү бодавас дээр:  аал-чуртун, ада-иезин, төрээннерин. Коргунчуг изиг-изиг тулчуушкуннарга дайылдажып тургаш, ол ийи катап балыглаткан. Дайзынның чакпыыл огу та канчап өзүн үзүп кагбаан, харын-даа дириг арткан. Фронтуга баргаш, чыл ажып чорда, бир кезектиң адыгжызы тургаш, кадыг-дошкун тулчуушкун үезинде ооргазынче чиик балыгланган соонда, украин фамилиязы тывылган. Ол — солун төөгү.

Балыгланган солдатты госпитальга эккелгеш, эмчиниң дузалакчылары адын айтырып чадашкан. Документизинде бижээн ат-сывы балыының төгүлген ханындан шуут номчуттунмас болган. Адын адаарга-даа, билбес, чугаазын шуудадып чадашканнар. Оларның чанынга турган украин эмчи тыва эки турачының чанынга келгеш, акы-дуңмалышкы улустар төрээн черин камгалаар дээш, бот-боттарынга дузалажып турарынга өөрүп, фамилиязын ап алырын сүмелээн. Ол-ла олчаан эмчизиниң Кусолик деп украин фамилиязын эдилеп арткан.

Ол кончуг берге тулчуушкуннар үезинде кады турган эш-өөрүн чидирип-даа турган. Дайзынның огундан кортпайн, ол-бо былдай дүжүп чорааш, удурланыкчыларынче хөме кылаштап чораан үезин-даа ол сактып чугаалаар кижи. Чогум-на ол кара сагыштыг дайынның дугайында хандыр чугаалаксавас чораан.

Тыва эки турачылар Украинаның аңгы-аңгы булуңнарынга тарамык турган. Ында-мында каш санныг бажыңнарлыг бичии суурлар-ла хөй. Ол суурларның бирээзинге Балчат үш эжи-биле хайгыылче үнгеш, дайзынга үзе кирдирип, бүзээлеттирген. Карак чивеш аразында коргунчуг бүзээлелдиң соонда, ок-боо оон-моон сыыладыр ужугуп, снаряд дээп, чаштынып чыткан бажыңының дээвиири, соңгалары буступ, довурак-доозуннуг, караңгы   дүмбей апарган. Ооң-биле кады чораан тыва эжи аар балыглаткан, Балчат Түлүш туттуруп алган. Дайзыннар ону тудуп алгаш, кээргээр эвес, казанакка суп алгаш, таңныыл тургузуп каан. Бо дайзыннарның холундан дириг үнери берге деп ол билгеш, «чыда өлүр чылан эвес» дээш, аай-дедир хайдынып, кастынып тургаш, дайзыннардан дезип үнген. Ол сактыышкынны дыңнаарга безин коргунчуг. Харын-даа дезип чорупкан, оон башка дайзыннар та канчаар аажылаар… Ынчап чорааш, балыг-бышкынының аарышкылыындан хыыргыыш аразында сугга угаанын ышкыныпкаш чыткан. Ооң турган кезээ ырак эвес болган. Чаяан бооп, эштери орук ара аңаа таваржып, амы-тынын камгалааннар. Ооң дидим чоруун үнелеп көргеш, турган кезээнге амы-тынын харамнанмайн төрээн чурту камгалажып чораан тыва эки турачыга «Эрес-дидим маадырлыг чорук дээш» деп дайынчы медаль-биле ийи удаа шаңнаан.

Венгрияның найысылалы Будапешт хоорайны хостаарынга Балчат Түлүш база киришкен. Берлинге чүгле чеден  беш километр четпээн. 1945 чылда Тиилелгениң хүнүн Германияның девискээринге уткаан. Ын­чалза-даа ооң соонда база-ла аалынче чанар күзели бүтпейн барган. Ол Маньчжурияга Японияның Квантун армиязын чылча шаварынга киришкен. Аңаа дайын төнген соонда, ону топография шериглеринче чоруткан. Совет-кыдат, кыдат-корей кызыгаарларынга кызыгаар байзалары кылып чоруп тургаш, 1946 чылда төрээн чуртунче чанып келген. 

Балчат Түлүш дайын сөөлүнде тайбың ишче кирип, хөй чылдарда иштики херектер органнарынга ажылдаан. Хүндүлүг дыштанылгаже үнгүже Бии-Хемниң Өөк совхозунга малчыннап чораан. Ол ажыл чок олуруп шыдавас, аап-саап ажылды бо-ла кыла бээр. Балчат Кусоликти Японияның Квантун армиязын чылча шаварынга эрес-маадырлыг киришкени дээш база Совет улустуң Тиилелгезиниң 40 чыл оюн таварыштыр Ада-чурт дайыны орденниң 1-ги чергези-биле шаңнаан.

Дайындан ээп келгеш, Айлыкмаа Өргентиковна Монгуш-биле өг-бүле тудуп чурттаан. Ол — база бичиизинден-не олут орбас, чыдын чытпас кежээ кыстарның бирээзи. Аныяк шаанда Кызылдың албан черлеринге машинакчы болуп ажылдаан. Балчат Түлүш — шагдаа ажылдакчызы, Айлыкмаа Өргентиковна улуг дарганың машинакчызы чораан.

Оларның өгленгенин уруу мынчаар хөөреди. Бир катап Балчат Түлүш Кызыл хоорайга ажылының аайы-биле даргаларга ужуражып чеде бээрге, оларның машинакчызы аныяк уруг орган. Ооң соонда-ла Балчат ол уругдан адырылбайн, «шалбалап» ап, амыдыралдың делгем оруунче шымнып, өгленип алганнар.

Ада-иези кандыг болур, ажы-төлү база оларны дөзээр. Кусоликтерниң улуг оглу Сергей Кусолик Кызылда чурттап орар, 5 оолдуг. Аржаан суурда ортун уруу Вера Күжүгет ийи оолдуг: Мерген биле Шолбан, 4 уйнуктуг, хеймери Виктор Кусолик Эрзин кожуунда малчыннап чоруур. Оларның уруглары база хөй санныг уйнуктары авазы-ачазы ышкаш төлептиг кижилер болуп чурттап чоруур. Төрээн чуртунуң, төрел чонунуң адын бедик тудуп, дайын-чаага-даа, тайбың ишке-даа чонунга  үлегер болуп чурттап чораан эки турачыны чону утпас-ла болзун!

Ася БАЗЫР-ООЛ.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.