1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УЛАН-БАТОРЖЕ ЧАЛААН

Моолдуң Даштыкы херектер яамызының күрүне секретары Д. Даваасурэн баштаан моолдуң төлээлери Тывада чедип келген. 
Кожа чыдар күрүнениң төлээлери Эрзин кожуунда «Цаган-Толгой» эрттирилге пунктузун таварыштыр кызыгаарны эрткен. Ажыл-агый соонда Өвүр кожууннуң «Хандагайты – Боршоо» пунктузун таварыштыр чанар деп планнап турарлар. Шак ынчалдыр олар республиканың оруу-биле таныжып, Тываның девис­кээрин шиңгээдип ап турары ол. Ол анаа-ла таварылга эвес. Эрзинге чедир демир-орук чорударын Моол планнап турар, ындыг-даа болза оруктуң ырааның болгаш девискээрниң онзагайының дуга­йында тодаргай ме­дээлер амдыы­зында чок деп ужуражылга үезинде Д.Даваасурэн дыңнаткан. Моолдуң ДХЯ-ның Күрсекретарының чугаазы-биле, ол Россияның кызыгаар чоогунда регионнары-биле кады ажылдажылганың сайзыралынга онза черни ээлээр. «Бисте чөөн чүк талазынче коридор хөгжүп турар. Эрденет тава­рыштыр демир-оруктуң тудуу эгелээн – деп, Д. Даваа­сурэн демдеглээн. 
Тываның Национал музейин аалчылар сонуургап көрген. Д. Даваасурэн Моолдуң амыдыралының сөөлгү чылдарда болган чугула болуушкуннары-биле, Президент соңгулдаларының түңнелдериниң, ол ышкаш Россия-биле кады ажылдажылганы сайзырадырының дугайында таныштырган.
Эрткен чылга деңнээрге, Моол биле Россияның аразында садыглажылганың деңнели 40 хуу бедээн. Ынчалза-даа санитарлыг, фитосанитарлыг, карантинниг нормалар талазы-биле ам-даа шапта­раазыннар бар. Оларның ужун Моолдуң эрге-чагыргазы хостуг садыглажыышкынны организастаарының, Моолга хостуг экономика зоналарын тургузарының талазы-биле Россияның Экономика яамызы-биле чугаалажыышкыннарны чорудуп турар.
«Бо хүнде «Чаңгыс куржаг – чаңгыс орук» төлевилелдиң дугайында чугаалажып турар. Кайы-даа таланың сонуургалдары бар, ындыг-даа болза күзелдеривис чаңгыс. Ынчангаш сырый холбаалыг ажылдаар ужурлуг бис. Шолбан Валерьевич, Силерни Моолче албан-езузу-биле чалап тур бис – деп, Д. Даваасурэн Тываның Баштыңынга чугаалаан. 
Шолбан Кара-оол чалааны дээш четтиргенин илередип, Моолдуң Кызылда Чиңгине консул чериниң ажылын эки деп үнелеп демдеглээн: «Моолдуң Даштыкы херектер яамызының Кызылга чиңгине консул черин ажыдар деп шиитпири болгаш ооң ажылын калбартыр дээн чүткүлү дээш четтиргеним илередип тур мен. Ол дээрге бистерге алдар-хүндү боорда, улуг харыысалга-дыр. Моолдуң ДХЯ-ның албан чери шаптараазыннар чокка айтырыгларын шиитпирлеп алыры-биле бистиң улустарга болганчок дузалажып турар. Виза чок чурумну кииргени бистиң улуг чедиишкинивис, ындыг-даа болза өске-даа хамаатылар айтырыглары бо-ла тургустунуп кээр. Оларны шиитпирлээринге чиңгине консул чери база дузазын көргүзүп турар. Чиңгине консул болур дээр­ги Б. Ганцэцэг ажылчын айтырыгларны эки билир, идегелдиг коллегавыс».       
Тываның Баштыңы ужуражылга үезинде Тыва Республиканың кол-кол инфраструктура төлевилелдерин тодаргайы-биле тайылбырлаан: М-54 федералдыг орукту «Хандагайты – Боршоо» талазынче эде угландырганы, ол эрттирилге пунктузунга хөй талалыг эрге-байдалды тыпсыр талазы-биле ажыл, Кызылдың аэропортунуң чаартылгазы болгаш ону делегей чергелиг деңнелче үндүргени, Моолдуң девискээринге чедир чорудуп болур аргалыг «Курагино – Кызыл» демир-орук тудуунуң төлевилели. 
Регионнуң баштыңы «Хандагайты – Боршоо» каайлы пунктузунче онза кичээнгейни угландырып, ону хөй талалыг болдурарының талазы-биле айтырыгны сайгарып көөрүнче кыйгырган. «М-54 федералдыг орукту Хандагайты талазынче угландырарын Россияның Президентизиниң деткимчези-биле чедип алган бис. Ооң мурнунда ол орукту чүгле 22 млн. рубль хемчээлдиг регионнуң акша-хөреңгизи-биле тудуп турган. Бо чылын 300 миллион рубль чедир өскен. Ол оруктуң шынарынга, айыыл чок чоруунга, кижилерниң көвей аргыжарынга көскү болур. Ынчалза-даа Хандагайты – Боршоо каайлы пунктузу чүгле Моол биле Россияның хамаатыларын эрттирер болганы-биле, туризм талазы-биле болгу дег аргаларны эрттирип ап турар бис. Бистерге Европа, Мурнуу-чөөн, Азия чурттарындан туристер болганчок кээп турар, ол курлавырны ажыглап болгу дег. Ол айтырыг талазы-биле Силерден идепкейжи турушту дилеп тур мен. Российжи таладан бюрократсыг аян-хөөннер ажып эртинген. Бистиң күрүнелерниң баштыңнарының аразында дугуржулгаларны боттандырары-биле моол таладан идепкейжи чорук негеттинип турар».
Ол ышкаш республиканың баштыңы Шолбан Кара-оол «Кызыл – Курагино» демир-орук тудуунуң төлевилели мурнады шиитпирлээр айтырыгларның бирээзи бооп артпышаан деп демдеглээн. «Россияның Чазаа болгаш хууда инвестор демир-орук төлевилелин боттандырып эгелээри-биле, бүгү күжүн салган. Кыдат эш-өөрлер-биле чугааны кылып турар. Моол шалыпчы турушту ээлеп, бистиинден хөйнү кылып четтигипкени өөрүнчүг-дүр. Концессия дугайында медээни сеткил ханып, хүлээп алдым. Ооң төлээлери Тывага чаңгыс эвес удаа кээп-даа турган, ам бо хүнде олар Москвада ужуражылгаларны эгелээн. Ол төлевилелге ыяап-ла киржир мен, чүге дизе ол төлевилелдиң боттанырынга бодум сонуургалдыг мен. Республиканың нарын айтырыглары көвей нуруузунда ооң чедери берге болганы-биле холбаалыг. Оруктуң муңгаш болганы таарымча чок, ол улаштыр Моол­че, мурнуу-чөөн рынок талазынче углай чоруур ужурлуг. Ол турушту камгалап алыр ужурлуг бис».
Кызылдың аэропортунуң дугайында чугаалап тура, Шолбан Кара-оол ужудуушкун шөлү делегей стандартынга дүүштүр кылдынган деп демдеглээн. «Чаартылга ажылдары адакталып турар. Август 15-тиң хүнүнге чедир тудуг ажылдары доостур, чырык медээзиниң херекселдерин эптээр ажылдар артар. Бистиң аэропорт делегей чергелиг апарып, чүнүң-даа мурнунда, Моолче угланган болур. Улан-Батор биле Кызыл аразынга авиарейстер аажок негеттинер боор дээрзинге бүзүрээр мен. Улан-Баторда бистиң студентилеривис бар, ол ышкаш хөй-хөй сайгарлыкчыларывыс Моолче болгаш Кыдатче ажып турар».
Ийи тала көдээ ажыл-агый продукциязын болбаазырадырының айтырыгларын база чугаалашканнар. Биче бүдүрүлгелерге сертификат бээрде бюрократчы чорук-биле демисежири чугула деп демдеглээннер. «Кандыг-даа дериг-херексел сөөртүп алыр дээрге, албан сертификат негээр, реестрде барын хынаары дыка шаптыктыг. Ол бүгү күш-ажылдың бүдүрүкчүлүүнге дээр. Силерниң талаңардан ындыг айтырыглар бар болза, олче кичээнгейни салырын диледим. Ол бистиң араттарывыска, оларның бүдүрүлгелеринге дыка дузалыг болур ийик» – деп, Шолбан Кара-оол демдеглээн.
Тыва биле Моолдуң девискээрлери хөмүр-даш чыдыннары-биле байлак, ол байлакшылды хөгжүлдеже, онза хереглелдиг КУР-же сөөртүп чедирер дээш кады ажылдарны кылыр херек деп түңнээн. «Биске-даа, силерге-даа инфраструктураны хөгжүдер айтырыглар чугула херек. Кыдаттар Казахстан дамчыштыр торгу оруун дыка шапкын хөгжүдүп турар. Ооң кыдыынга артып болбас» – деп, Тываның Баштыңы саналдаан.  
 Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң көрүжүн болгаш туружун Моолдуң Даштыкы херектер яамызының күрүне секретары Д. Даваасурэн деткээн.  «Силерде даглар дыка чараш, бойдус-чурумалыңар кайгамчык-тыр. Удаа-дараа ужуражып турар болзувусса эки-дир. Чонувуска бо чараш чүүлдү көргүзер дээш күжениишкиннерни салыр ужурлуг бис. ССРЭ дүшкен соонда, бүгү-ле экономикага бергедээшкиннер эгелээн. Арц-Суур таварыштыр кызыгаарны дыка үр эртим. Саазыннар долдурар, хыналдалар. Туристерни хаара тудуп, эрттирилгениң шынарын экижидер дээш, ону сайзыраңгайжыдар херек деп санаар-дыр мен. Аэропорттуң чаартылгазын доозуптарыңарны манап тур бис, рейстерни ынчан чорудуп эге­лээр. Бистиң культуравыста ниити чүве хөй, кады ажылдажылганы хөгжүдүп, делегациялар-биле солчур бис». 
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол бодунуң блогунда дээрги Д. Даваасурэн-биле ужуражылганың түңнелдерин мынчаар бижээн:  
«Акы-дуңмалышкы Моолдуң Россия­ның кызыгаар регионнары-биле кады ажылдажылгага сонуургалдыы дыка эки-дир. Тыва биле Моолдуң ол талазы-биле боттарының хамаарылгалары онзагай. Yе-дүптен бээр кожа-хелбээ чурттап чоруур болгаш, өгбелеривис, культурлуг үндезиннеривис дээш, дөмейлешкек чүүлдеривис дыка хөй. Ынчангаш Моолдуң Даштыкы херектер яамызының күрүне секретары, дээрги Д. Даваасурэн-биле бөгүнгү ужуражылгавыска өөрүп тур мен. Моолдуң чаа президентизи Халтмаагийн Баттулганы соңгаан соонда, бистиң рес­публикага бедик делегацияның келгени – төөгүлүг ужур-уткалыг болуушкун болуп артар. Экономиктиг коридорлар, кады ажылдажылгага инфраструктура байдалдары, демир-орук тудуу, кызыгаар чоогун хөгжүдери, сайгарлыкчыларга болгаш аян-чорукчуларга таарымчалыг байдалдарны тургузары – бистиң чугаавыстың темалары болду. Тываның келир үеже хөгжүлдезиниң бүгү базымнарын тодаргай чугаалап берип, «Хандагайты-Боршоо» эрттирилге пунктузунга хөй талалыг эрге-байдалды тыпсыр айтырыгга идепкейлиг киржирин кыйгырдым. Бистиң девискээрлерде орук болгаш транспорт инфраструктуразы – экономиктиг хөгжүлдениң кол үндезини деп чаңгыс үзел-бодалдыг болдувус».
 
Россияда Индияның элчин чериниң төлээзи-биле ужурашкан
 
Индий кино фестивалы, культура талазы-биле арга-дуржулга солчулгазы, Индияның шажын-чүдүлге университеттеринде өөренип турар тыва хуурактарга виза долдурарынга деткимче көргүзери, тыва студентилерге болгаш ажылдап турар специалистерге IT-адырынга сургакчылаашкыннар эрттирери – бо чугула баштайгы базымнардан кады ажылдажылгазын эгелээр деп Индия биле Тыва шиитпирлээн. 
Ажыктыг угланыышкыннар дугайында чугаа Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң Индияның Россияда төлээзиниң оралакчызы, дээрги Баласубраманиан-биле ужуражылгазының үезинде болган.
Тываның Баштыңы республиканың экономика болгаш этнокультура талазы-биле курлавырын таныштырган. «Бистиң аалчывыс Тыва биле Индияның аразында бир-ле ниити чүүл бар дээрзинге бүзүрелдиг, ооң чижээнге буддизмни хамаарыштырып болур. Чоок харылзаалар тударынга чогумчалыг чылдагааннар, барымдаалар бар дээрзинге чөпшээрежир боор силер! – деп, Шолбан Кара-оол бодунуң блогунда бижээн. – Хөй-ле чүүлдерни сайгарып чугаалаштывыс: тибет медицинаны хөгжүдери, тыва чиг этти индийлерниң эм-таң бүдүрүлгезинге ажыглаары, йога школазын ажыдары, чурагайлыг технологиялар болгаш бистиң эң кол ылгавырлыг демдээвис «Азия төвүн» сайзырадыры дээш оон-даа өске. Бо чоокку үелерде культура талазы-биле төлевилелдерни боттандырарын дугуруштувус, оларның бирээзи Тывага индий кино фестивалы болур. РФ-тиң элчин черинге буддист болгаш хамнар салгалының дугайында делгелгени таныштырар бис. Шажын өөредиин алыры-биле Индияга барып өөренир кылдыр уругларга виза бээриниң дугайында айтырыгны база чугаалаштывыс».
ТР-ниң албан езузунуң 
сайтызындан. 
 

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.