1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ФРАНЦУЗ ДУХИ

Күстүң башкы айы төнүп, тайга тооруу чыыр үе келген. Арга-арыг, тайга-сын кезип хайгаарал кылыр егерь кижиниң ажылы-ла ол болгаш, бо үеде шуут-ла олуртунмастап каар. Бир-ле хүн тайга үнүп, хайгаарал кылбышаан, уругларга тоорук дүжүрүп, сайлап эккеп бээр-дир деп кады чоруп турарым егерь ашак-биле сүмелештивис. Арга-арыг кезип чоруптарда-ла ап алыр шериг комуфляж хевим бар чүве, ону тыппайн баргаш, өөренген чаңым-биле кадайдан айтырдым. Ол үр-даа боданмайн: «Кладовкада рюкзагың иштинде дүдүп калган чыдар чорбады бе» — деп бо ийин. Дүрген-не кладовкаже кире халааш, рюкзагым тып алдым. Аксын ажыдыптарымга, фу, чыт-бус деп чүвезин! Күзүн чаъстыгда кедип хүнзээш, одагга келгеш, кургаг хевим солуттунуп кеттинипкеш, чанып келгеш, демги өл хевимни кургадырын уттуп алган кижи болдум. Дүрген-не хеп чуур машина-биле чугдура каапкаш, даштын хүн ка­раанга азып кагдым.
Черге ап чоруур күш-хүнезин белеткеп хүнзээш, кежээликтей даштын хептеримни кииргеш, «Изиг илиир-биле дырышкаан херилдир базып берем, кежээкей» — дээш, уруумну айбылап кагдым. Элээн болганда: «Хевиң баскаш, рюкзакче суп кагдым» — дээн. «Ол болбас ийикпе, четтирдим, уруум!» — дээш, чоруптарда алыр херекселдерим четчелеп эгеледим.
Эртенинде күш-хүнезинден эгелээш, тоорук сайлаар херекселдерге чедир херек чүүлдеривис чүдүрттүнүп алгаш, эртежик-ле тайга кайы сен дээш хаптывыс. Бир өзен иштин өрү чоктааш, чедер черивиске чедир тулдур чордуп келдивис. Оон ыңай орук чок боорга, доктаап, эптиг черге одаг кылып алыр-дыр дишкеш, майгын, ожук, паш, балды дээш баштайгы үеде херек болгу дег херекселдеривисти машинадан дүжүрүп алдывыс.     
Рюкзагым алгаш, черге кедер шокар хевим уштуп кедип тур мен. Хевимниң одеколонзуг деп чүвези-даа хөлүн эрттир. Сөөлүнде чанып кээримге, уруум чугаалаан болбас ийикпе, чаптап каттыржып шаг болган бис. Херектиң ужуру мынчаар болган ышкажыл. Рюкзакка өл-шык хевээр кыштаан шокар хептеримни чаңгыс катап чуурга, дүдүксүг багай чыды читпээн болган, изиг илиир-биле хере базып тургаш, уруум чыдынга шыдашпайн, авазының духизин төндүр чажып-чажып, карак ажыт рюкзактап каапкан болган. Кады кыраа­ным, чыды читпес дээш, француз духи чаштынар кижи болбас ийикпе. Хавактыг шокар бөргүмнүң суг чыды чүден артык, мындыг. Ам канчаар, чыттыг дээш кетпес эвес, кеттингеш, бир шоодай тудуп алгаш, чоок черде кырлаң кырында пөштерже базыптым. Тоорук көөрүм ол. Эжим ашак одагга аайланып туруп калган.
Тоорук четчип бышкаш, хат-салгынга дүшкени хөлчок, ында-мында дүшкен тооруктар чыырынга-ла өйлежип, оожум чоктап олур мен. Арга чарыкты эртип, мээс талаже чоокшулап олурумда, хенертен кизирт-казырт, миш-маш дээн соонда, кончуг улуг хайыракан үне халып келгеш, мени ужур майгааш, чанымга олуруп алды. Мен-даа ам ат болган-дыр деп коргуп, оода-ла бижек безин чок хол куруг чо­руур, кончуум­ну деп бодап, куду көрнүп алган шимчеш дивейн чыдыптым. Чанымда мажаа­лайым дээр­ге мени аажок чыттап-ла олурар мындыг. Ам-на сактып келдим, хамык ужур кеткен хевимниң чыдында-дыр деп. Одеколон, духи чыды сонуургаар амытан бооп тур ийин. Дыңнаалап чыдарымга, база бир дааш чоокшулап чоруп олур. Бүдүү караам көрүп кээримге, бичежек, бо чылгы оглу хевирлиг, база бир чүвең чымчаңнадыр базып келгеш, мээң бир таламдан чыттап кирипти эвеспе. Шимчеш дивейн чыдыр-ла мен.
Шаг болганда иези адыг мээң бөргүмнү ушта соп алгаш, шимээн чок барды. Оожум бажым көдүргеш, көөрүмге, иези адыг ийи буттап кылаштаан, оглу ооң соондан дөрт буттары-биле майтаңнадып бар чор. Олар ажыт кире бээри билек, тура халааш, шоо­дайда чыып алган тооруумну чүктепкеш, одаавыска халып келгенимни билбейн барган болбас ийик мен бе.
Эртенинде эжим ашак-биле чарылбаан бис. Ол чүү-даа болза адыр-дүүргелиг кижи. Кады-ла тооруктап хүнзедивис. Салгын уунче көөрүмге, бир-ле дириг амытан көзүлгеш баар, топтап көре бээ­римге, ыракта бөрү, дилги-даа боор. Бир катап мажаалай чоокшулап келгеш, чыдыыргап оруп-оруп, дедир чоруй барды.  Боо-моңгулуг ийи кижиден сезинмес аргажок. Элик-хүлбүс-даа бистен коргуп хойбас, чоокшулап келгижеге чыдыыргап тургаш, оон ам серт-бурт чизиредип ыңай болур. Мырыңай чанывыс-биле, кыжы­раан дег, майтак койгун-даа хокпаалыктап эрте бээр. Шуут элдепкейлиг! Аңныыр сезонунда чөпшээрелдиг аңчылар аң сегиртирде ажыглаар болза, француз духи деп чүвеңер дыка-ла ажыктыг болур эвеспе деп бодап чордум. Та бүзүреңер, та бүзүревеңер, мээң таварышкан ужуралым мындыг болган-дыр ийин.
Белек-оол МОНГУШ.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.