1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХАР 1 МЕТР АЖЫГ

Бо чылын кылын харлыг соок кыш бистиң республикавыста эрте дүшкен. Эрткен неделяда 3 хонук уламчылалдыг чагган харның кылыны ылаңгыя Бай-Тайганың чамдык черлеринде 1 метр ажыг. Чоокку чылдарда Тывага мындыг улуг хар чагбаанындан баш бурунгаар белеткел ажылдарын кылыры болдунмайн барган.

Интернет четкизинде Бай-Тайганың массалыг информация бээр бөлүктеринде дүвүрээн чоннуң бижээн чүүлдеринден алгаш көөрге, бүдүн кожуунда байдал нарын. Агаар-бойдустуң таарымча чок байдалы – улуг харның чагганы ырак-узак кыштаг­ларда малчыннарны, чурттакчы чонну, эрге-чагырга черлериниң ажылдакчыларын дүвүредип турар. Сумулар аразында, малчыннар аалдарынче аргыжыышкын нарыыдаан. 
Бай-Тайга кожуун чагыргазының аныяк­тар болгаш спорт килдизиниң даргазы Алла Күжүгеттиң дыңнадыы-биле кожуунда нарыыдап келген байдалдан уштунар аргазын тып, Тываның Чазаа Бай-Тайганың улуг харын аштаары-биле оперативтиг штабты тургускан. Олар-биле кады Чазактың төлээлери, аңгы-аңгы ведомстволар, депутаттар дүн-хүн дивейн ажылдап турарлар.
Хар аштаар техникаларның кывар-чаар материалдарының чарыгдалынга Тываның Чазаандан 500 муң рубльди, малчыннар кыштагларынче аъш-чем чедирери-биле Бай-Тайга кожуун чагыргазы 200 муң рубльди тускайлап үндүрген.  
Чазак Даргазының оралакчызы Байбек Монгуш, Бай-Тайга кожуун чагыргазының даргазының хүлээлгезин күүседип турар Каң Салчак ажылчын комиссияның хуралынга чамдык нарын айтырыгларны чу­гаалашкан. Оларның эң колу — 276 кыш­тагларже хагдынган оруктарны аштаа­ры. Ноябрь 8-тиң байдалы-биле алырга, 125 кыштагже орук аштаттынган. Эң-не улуг хар Кара-Хөл сумузунда дүшкен, харның кылыны 1 метр­ден ажыг. Тус черниң девискээринде 104 кыштагның 33-үнүң хары арыглаттынган. Харның хөртүктеп каапканындан 71 кыштаг­же чедери берге. 74 кыштаг­да соталыг харылзаа бар, а 30-нинде харылзаа чок.  Чамдык соталыг харылзаа чок, берге байдалда турар малчыннарже аъш-чемни чедирип берип турар. Хар кырындан немей чаап, хат хадаанының ужурунда чамдык кыштагларның оруктарын катап аштаар ужурга таваржып турарлар.
Оон аңгыда хар аштаар ажылдарга ам-даа 700 литр бензин, 700 литр дизельдиг кывар-чаар чүүл хереглеттинер. Кожуун бюджединиң акшазы-биле 150 литр дизельдиг кывар-чаар чүүл саттынган.  Хар аштаарынга ниитизи-биле 28 техника хаа­ра туттунган. Ам-даа немей илчирбелиг тракторлар херек. Өске кожууннар база шыдаар шаа-биле дузалажып турарлар. Туранның ыяш ажыл-агыйы үстүрер тракторну (грейдер) үндүрүп берген, Сүт-Хөл кожуун биле Шагаан-Арыг хоорайның чоруткан илчирбелиг тракторларын манап турар. Ажылчын комиссия чоокку 5 хонуктан хар аштаар ажылдар доосту бээр дээрзинге идегеп турар. 
Ол ышкаш сумуларның чурттакчы чону, организацияларның ажылдакчылары улуг харны анаа көрүп алгаш олурбааннар. Суур иштиниң школа, уруглар садтары, эмнелгеже баар оруктарын аштап, шеф ажылдарын демнии-биле чорудуп турар. Школаларның эр башкылары болгаш өске-даа ажылдакчылары улуг класстың өөреникчилери-биле кады 36 улуг назылыгларның, инвалидтерниң хериминиң иштиниң харын аштажып, печказын одажып, хөмүр-даш, аъш-чем эккеп бээринге дузалашканнар. 
Хар аштаар ажылдар дүн-хүн дивейн уламчылап турар. Оруктарда харларны аштаар ажылдар-биле кады мал одарладыр черлерни аштаарының айтырыглары чергелештир чоруп турар. Кижилер-даа канчаар, ыяжы, хөмүрү, аъжы-чеми-ле бар болза кандыг-даа улуг харлыг кышты ажа бээр. А азыраан мал хөөкүй канчап кышты ажарыл деп нарын айтырыг малчыннарны дүвүредип турар. Мал-маган ындыг улуг хардан кайыын оъттап, чем тып чиирил? Бо талазы-биле ажылдарны солуннуң дараазында үндүрүлгелеринге бижиир бис.
Бай-Тайга кожууннуң чагыргазы болгаш Төлээлекчилер хуралы чонну кичээнгейлиг турарын сагындырбышаан, интернет четкизинде дараазында кыйгырыгны берген.
«Кожуунда тургустунуп келген онза байдалдарга бүгү чонну, хоочуннарны, аныяктарны, өзүп орар салгалды быжыг туруштуг, бедик серемчилелдиг, кичээн­гейлиг болурунче кыйгырып, бүгү-ле хемчеглерге амыдыралдың айыыл чок чоруун хажыт чокка сагыырын диледивис. Тургустунуп келген байдалдардан бүгү чон камгаланып, эп-чөптүг, демниг, дузалажып тургаш ажып эртээлиңер. Аал-ораныңарны, ал-бодуңарны, ажы-төлүңерни, чоок кижилериңерни кичээнгейлиг хайгаарап, оваарымчалыг болурун чагып, херек чок черге ырак-узак чорук кылбазын сагындыраалыңар. Азырап өстүрүп турар мал-маганывысты, ажыглап турар өнчү-хөреңгивисти кадагалап-камгалаарынче онза кичээнгейни угландыраалыңар. Кожууннуң, сумуларның бот-башкарылга черлери болдунар-ла аргаларны ажыглап тургаш, байдалды чиигедип, чоорту ооң аспаандан уштунуп алырының тодаргай хемчеглерин ап чорударын хүлээнип турар. Күш-ажылга карак кызыл ажылгыр чорук, шыдамык быжыг туруш, сагынгыр-тывынгыр мерген угаан, эп-найырал, демниг күш бистиң чоннуң сүр күжү. Ажыл-ишчи, кызымак, мерген угаанныг чон чүгле агаар-бойдустуң эвес, амыдыралдың кандыг-даа аар-бергезин торулбайн эртип келгеннер, ону ажып эртип келиринге бүзүрелдиглер, бүзүрээр-даа бис». 
Сайсуу ДАРГЫН-ООЛ.
Чурукта: Хурал үезинде.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.