1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХОЙЛУГ КИЖИ КААС

"Алдын чөөк" делгелге-ярмарка

Ноябрь 16-да Национал театрга «Алдын чөөк» деп делгелге-ярмарка болгаш шеверлерниң алгы-кештен, дүктен аргаан, даараан идик-хевиниң мөөрейи болуп эрткен.
Бо чылын Чазак Даргазы алгы-кеш, дүктү болбаазырадып, ооң ажыглалын чонга болгаш республикадан дашкаар нептередириниң дугайында даалганы чогуур адырларга дааскан. Республиканың экономиказының база бир кол адыры- көдээ ажыл-агый болганда, малдан үнген продукцияны долузу-биле болбаазырадып неп­тередиринге, алгы-кеш, дүктен орулганы чедип ап, ол талазы-биле сайзырадыр ажыл аскап турар. Ынчангаш бүгү чон калбаа-биле алгы-кештен кылган идик-хепти боттары кылып, даарап өөренири-биле болгаш, ону болбаазырадып турар сайгарлыкчыларны деткиири-биле ук хемчегни кылган. Бо удаада «Алдын чөөк» делгелге-ярмарка болгаш тыва национал идик-хеп мөөрейин ТР-ниң Экономика яамызы организастап эрттирген.
Делгелге-ярмаркада республиканың барык шупту кожуун, хоорайлардан киржикчилер даараан, аргаан идик-хевин делгээн. Херээжен кижиниң каасталгалары, кештен даараан хүн бүрүнүң ажыглал херекселдери, алгы тоннар, чеңи-чоктар, бөрттер дээш чүнү чок дээрил. Сонуургалдыг, өөренип алыксаан кижилерге кайы хепти, херекселди канчаар кылганын мастер-класстарга көргүскен. Көгээржикти канчаар кылырын тайылбырлаан черде элээн хөй улус чыглы берген, сонуургал-биле көрген турлар. Чайланы бээр аразында мен база кылып турар ажылын тайылбырлап бээрин диледим: «Бо ажылды баштай Сергей Хомушкуевич Кочаа эгелээн. Көгээржик барык уттундурган турган сава болгай. Ол улуг назылыг шевер улустан айтыртынып, өөренип алгаш, кылып эгелээн. Оон чоорту Лидия Монгушовна уламчылап кыла бергеш, көгээржик болгаш оон-даа өске алгы-кештен кылыглар, идик-хеп даараарын аныяк-өскенге өөредип, арга-дуржулгазын бисте дамчыдып чоруур эне. Ону бода малдың кежин үр үеде дүгү дүшкүжеге чедир сугга суккаш, аштап-арыглааш, быжып, даараар. Көгээржикти кылыры амыр эвес, ол барык бүдүн чылдың ажылы деп болур. Өгбелеривистен дамчып келгени езугаар кылган көгээржиктиң ажылы-даа, өртек-үнези-даа чиик эвес. Ынчангаш ону хүн бүрүде кижи бүрүзү ажыглавайн турар, чүгле чагыг езугаар кылып турар бис. Амгы үеде харын-даа уран чүүлге ону хамаарыштырып болур деп бодаар мен» — деп, Бай-Тайганың Кызыл-Дагдан Мариана Хертек чугаалады.
Делгелге-ярмаркада база бир каракка көскү, чаа чүүл кижиниң төрүттүнген чылының аайы-биле угулза хээлерни онзагай кылдыр даараан кежик хаптарын сонуур­гадым: «Күш-ажыл башкызы мен. Кичээл­де уругларга шай, дус хавын даарап өөредип тургаш, чоорту кежик хавын сонуургап, өөреникчилерим-биле сайгарып, шинчилел ажылы кылып эгелээн бис. Ооң даштыкы хевирин база онзагай кылырын бодап, чинчилер илгеш, ооң утказын-даа билбес, анаа чараш көстүрүн бодап турган бис. Бир катап Л.С. Адыг-Тюлюш башкының «Тыва чоннуң угулзалары, хээлери» деп номун көргеш, ооң-биле сүмележип тургаш, хээлерниң утка-шынарын өөренип, билип, анаа-ла эвес, бир-ле чүвени чугаа­лап турар кылдыр даарап эгелээн бис. Мында делгээн ажылым дээрге, чылдың эргилдезинде 12 дириг амытанның им-демдээн көргүскен "өлчей удазыны" хээ­лер даараан кежик хаптары. Төрүттүнген чылының аайы-биле эдилээр кылдыр. Ам чаа өгленип турар аныяктарга белек кылдыр, ынакшыл хээзин даараан эдилелди кылыр деп турар бис» — деп, Таңды кожуундан Людмила Оюн чараш бодалы-биле үлешти.
Делгелге ярмаркага 18 аңгы шеверлер ажылын делгеп, садып-саарып алган. Сонуургап келген киржикчилер тыва национал идик-хеп болгаш өске-даа чүүлдерни канчаар даарап, быжып кылырын дуржулгалыг шеверлерниң сүмелеринден, мастер-класстарындан билип алганнар.
Кежээниң база бир кол кезээ — алгы-кештен болгаш дүктен кылган национал идик-хеп көрүлдезиниң «Алдын чөөк» мөөрейиниң эгелээр үези келген. Ук мөөрейде кожууннарга тиилээн шеверлер боттарын республика деңнелинге көргүзер дээш аалдап келгеннер.
Чазак Даргазының оралакчызы Александр Брокерт кеш, дүк болбаазырадылгазы хөгжүп, чүгле боттарывыс эвес, респуб­ликадан дашкаар садыг-саарылгага чедир сайзыраарын, хөй ажы-төлдүг өг-бүлелер боттары кылып, даарап өөренип алырын болгаш «алдын» холдуг шеверлерге чедиишкиннерни күзеп, мөөрейни ажытты.
Дизайнерлерниң коллекция­ларын улгады бергеннерден бичии уругларга чедир кедип алгаш, аянныг-чараш кылдыр сценага кылаштажып тургаш бараалгаткан. Кандыызын кандыг дээрил, шупту чараш, шупту тывызык, кижи бүрүзү шаңналга төлептиг деп көрдүм.
Мөөрейниң кол шаңналы — алгы-кеш даараар электрилиг машина болгаш бүдүрген продукциязын бренд тускай им-демдек-биле үндүрер сертификатка Улуг-Хем кожуундан Эмма Монгуш төлептиг болган. 2-ги,3-кү челерни Алдын Хомушку (Кызыл) биле Начын Монгуш (Барыын-Хемчик) тус-тузунда алган.
Чайнаа Донгак (Бии-Хем), Екатерина Кара-Донгак (Кызыл), Кежикей Шарый-оол (Кызыл), Сайдашмаа Кечил (Мөңгүн-Тайга), Урана Куулар (Өвүр) – тус-тузунда номи­нациялар аайы-биле тиилээш, даараныр машиналарны шаңналга алганнар.
Национал тыва хевивис кымга-даа дөмейлешпес чараш, чылыг, эптиг, онзагай болгаш янзы-бүрү дээрзин мөөрей база катап бадыткаан. Азырап чоруур малывыстың кежи, дүгү: чыккылама соок кыжывыс, изиг халыын чайывыс, дүвүлеп хадып турар час, күс – чылдың дөрт эргилдезинде үе-дүптен-не тыва кижиге чаглактаныр, чылыгланыр, солуттунмас эди болуп келген.
Алгы-кешти болбаазырадып кылыры белен эвес ажыл, ынчангаш-ла ындыг боор, өртек-үнези база чиик эвес болду. Кижи бүрүзү күш четпес. Бо чылын республика иштинде алгы-кеш болбаазырадыр 12 биче бүдүрүлге ажыттынган. Олар долу хемчээли-биле ажылдай бээрге, чон калбаа-биле садып ап, тыва национал хевин чоргаарал-биле кедип, салгалдарга үлегер-чижек болуру магат чок.
Аржана ЧАМЗЫРЫН.
Виталий ШАЙФУЛИННИҢ, Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.
https://www.facebook.com/shyntuva/posts/2650007755078280

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.