1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХӨМҮР-ДАШ КЫРЫНДА ОЛУРЗА-ДАА...

Чидиг айтырыг

Эрткен неделяда “Вконтакте” социал четкиге Ты­ваның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң: “Хүндүлүг чаңгыс чер-чурттугларым, хөмүр-даш өртээнге хамаарыштыр айтырыгны меңээ тургузуп турар силер. “Тыва даг-руда компания” Тывадан дашкаар девискээрлерге тыва хөмүр-дашты 1 тоннада 1700 рубль өртекке садып турар дугайында документ менде бар. Бир эвес биске, бюджет черлеринге, хөмүр-дашты 1 тоннада 3 муң рубль өртекке садып турар болза, ол дээрге амгы үеде күштүг бооп турар хоойлужудулганы хажыдып турары ол-дур. Бир эвес ылап-ла ындыг болза, судтажыр апаар бис. “Каа-Хем хөмүр-даш уургайының” кол тургузукчуларының бирээзи Олег Дерипаско-биле ужуражыр бодалдыг мен. Чүгле орулга ажылдап алырынче чүткүвейн, ооң социал талазынче база кичээнгейни угландырар даалганы бодунуң менеджерлеринге ол бээриниң дугайында чугаалажыр мен. “Тыва даг-руда компанияның” ажыл-чорудулгазы хоойлужудулга кызыгаарынга турар ужурлуг” – деп чугаалаанынга республиканың чурттакчы чону дыка чүүлдүгзүнген.
“Тыва даг-руда компанияның” кол тургузукчуларының бирээзи Олег Дерипасконуң дугайында Шолбан Кара-оол чугаалап тура, бо сайгарлыкчыны эң чедиишкинниг ажылдап турар бизнесменнерниң болгаш Россияның патриоттарының би­рээзи деп демдеглеп, ооң-биле чугаа бүдүрүмчелиг бооп болурунга идегелин илереткен.
Бистиң төрээн чуртувустуң бойдустан чайгаар бүткен эң хөй байлаа хөмүр-дашты казып ап, республиканың девискээринден үндүр сөөртүп турар компанияларның бирээзи “Тыва даг-руда компания” тус черниң чурттакчы чонунга хөмүр-дашты 2019 чылда 1 тоннада 2 754 рубль өртекке садып турар. Хөмүр-дашты чүдүргени, сөөртүп чедиргени дээш, санап кээрге, ооң өртээ 1 тоннада Кызыл хоорайга безин 3 500 рубль чеде бээр, а кожууннарга оон-даа аар апаар.
Хөмүр-даш өртээн дыка улгаттыр өстүрбес дээш, Тыва Республиканың удуртулгазының ап чорудуп келген хемчеглерин хайгаарап турар кижилер ол чүү хире берге болгаш аар ажыл дээрзин билир. Оларның бирээзи — бүгүдеге билдингир “Социал хөмүр-даш” губернатор төлевилели. Массалыг информациялар чепсектеринге көстүп келген сан-чурагайлар-биле алырга, бо төлевилелге бештен хөй ажы-төлдүг 1164 өг-бүле хаа­ра туттунган. А ол дээрге хөмүр-дашты анаа-ла үлеп бериптери эвес-ле болгай. Компаниялардан бо хөмүр-дашты садып алырынга херек акша-төгерикти ындында-ла кызыы республика бюджединден дилеп тывары, эң ылаңгыя ырак-узак кожууннарга сөөртүп чедирери дээш, кылыр ажыл-ла хөй. “Социал хөмүр-даш” губернатор төлевилелин 2019 чылда боттандырарынга 9 миллион 206.30 муң рубльди үндүрген.
Тываның чайгаар бүткен байлаа хөмүр-даштың өртээ дыка улгатпазын дээш, республиканың удуртулгазы янзы-бүрү хемчег­лерни ап келген. Чижээлээрге, 2010 чылда Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол “Тыва даг-руда компанияның” директорлар чөвүлелиниң даргазы Андрей Чуринге Москвага ужурашкаш, ол чылын хөмүр-даш өртээ 1 тоннада 1 300 рубльден 1560 рубльге чедир өскенинге удурланган. Ооң соонда РФ-тиң Монополияга удур албанының Красноярск край талазы-биле эргелелинге Тыва Республиканың Чазаа “Тыва даг-руда компания” монополияга удур хоойлужудулганы хажыдып турарының дуга­йында хомудал билдириишкинни киирген. Бо албан чериниң комиссиязының хуралынга ТР-ниң Чазааның билдириишкинин сайгарып көргеш, монополияга удур хоойлужудулга хажыдыыш­кыннарын соксадырын “Тыва даг-руда компанияга” дааскан.
Хөмүр-даш өртээн улгаттырбас дээш, Тыва Республиканың удуртулгазы хемчеглерни, бил­дириишкиннерни Россия Феде­рациязының Монополияга удур албан черинге чедир киирип келген. А республиканың девис­кээринден хөмүр-даш казып ап турар компаниялар ооң өртээн чылдан чылче улгаттырбышаан хевээр. Чүгле бистиң республика эвес, өске-даа регионнар хөмүр-даш өртээниң аарынга хамаарыштыр дилег болгаш хомудал билдириишкиннерни төп органнарга киирип турары массалыг информация чепсектеринден билдингир болгай. Ол бүгү хемчеглерниң регионнарга хамаарыштыр чедимче чок бооп турарының кол чылдагааны чүдел? А ол чылдагаан мындыг! Россия Федерациязының Президентизи турган Борис Ельцинниң 1993 чылдың июнь 21-де үндүргени № 934 “Хөмүр-даш үлетпүрүнде байдалды чурумчудар талазы-биле хемчеглер дугайында” Чарлыы бар чүве-дир. Хөмүр-даш адырының дагжылары ажыл төлевирин ай айы-биле албайн, ук адырны деткиир дугайында негелделерни идип үндүрүп турган, Россияга кончуг берге социал-экономиктиг үеде бо чарлыкты үндүрген. Чарлык амгы үеде күштүг бооп артпышаан. Ол чарлык ёзугаар хөмүр-даш болгаш оон болбаазыраткан продуктуларның өртээн хостуг азы рынок өртээ-биле хүлээп турар. Хөмүр-дашты казып ап база болбаазырадып турар бүдүрүлгелер бо Чарлыкты мурнунга тудуп алгаш, Россияның регионнарының девискээрлериниң санал-оналдарын, дилеглерин болгаш хомудалдарын херекке албайн турар.
Тыва Республиканың бир чылда-ла хөмүр-дашка херег­лели ниитизи-биле 400 муң ажыг тонна. Ооң 140 муң тонназын чурттакчы чон садып ап турар. Тываның черинден казып ап турар хөмүр-даштың элээн хөй кезииниң хереглекчизи болгаш, республика чиигелделерни ап болгу дег. Ынчалза-даа хөмүр-даш компаниялары чиигелделерни бээр хамаанчок, өртектерни көдүрбүшаан хевээр.
Мындыг байдалдың уржуун­да Тыва Республиканың удуртулгазы хөмүр-даш өртээн чии­гедириниң аргаларын дилеп эгелээн. Ындыг аргаларның бирээзи — кожавыс Хакасиядан хөмүр-дашты Тываже киир сөөртүп, чонга садып эгелээни. «Аршан уургайындан» хө­мүр-дашты садып ап, оон брикеттерни кылыр план Кызыл хоорайның мэриязында бар. Бо талазы-биле баштайгы базымнар кылдынган. Ол дуга­йында республиканың массалыг информация чепсектериниң дыңнадыгларындан чон билип алган.
Россияның Казымал байлактар талазы-биле федералдыг агентилелинден Чеди-Хөл кожуунда хөмүр-даш курлавырын чөпшээредип (садып) ап, аңаа хөмүр-даш уургайын ажыдарын Тыва Республиканың Чазаанда чугаалажып көрүп турар. Аңаа хөй чарыгдалдар, үе херек дээрзи билдингир-ле болгай.
Чамдык экономиктиг, саң-хөө болгаш үндүрүглер айтырыгларын Россия Федерациязында хөлүн эрттир төпчүткен дуга­йында чугааны политиктер, экономистер дээш өске-даа эртем-билиглиг кижилер сөөлгү үеде массалыг информация чепсектеринге улам-на чидии-биле чугаалап турар апарганы карактыг кижиге көскү, кулактыг кижиге дыңнангыр. Казымал байлактарны, арга-арыгны федералдыг өнчүже бүрүнү-биле шилчиткени — Россияның регионнарын диленчи байдалче кииргенин олар база демдеглеп турар.
«Хөмүр-даш кырында олурза-даа, кожавыс Хакасиядан хөмүр-даш садып ап деп, чүү чү­вел ол?!» — дижип, Тываның чурт­такчылары кайгап-харап чугаалажып турар.
Кара угаан-биле бодап көөр­ге, тус черниң казымал бай­лаан хамыктың мурнунда, ол черниң чурттакчыларынга ажыктыг кылдыр доктаадып каар чүве болза, чөптүг-ле болгу дег.
Регионнардан Россия хөгжүп үнер деп чугаа база бар-ла болгай.
Шаңгыр-оол МОҢГУШ.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.