1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАСПАС ЧА АДЫКЧЫЛАРЫ

Хааглыг спорт залдарынга чыл бүрүде ча адарынга доктаамал эртип турар маргылдаа 2017 чылдың эгезинде Кызылда «Херел» спорт залынга үш хүн үргүлчүлээш, доо­зулган. Ук маргылдаага Тываның эң шыырак дээн ча адыкчылары шупту киришкеннер. 
Маргылдаа ча адарының 3 аңгы хевиринге болуп эрткен. Чаның 3 согуннарын 1 минута иштинде четтигип адар маргылдаа­га Кызылдың 3 дугаар школазының 9-ку классчызы Найыр Сангы-Бадыраа эң хөй санны аткаш, чемпион атка төлептиг болган. Ча адарынга Россияның спорт мастери Евгений Ондар биле Айбек Монгуш ийиги, үшкү черлерни ээлээннер. 
Уруглар аразынга болган маргылдаага Бай-Хаак ортумак школазының 10-гу классчызы Екатерина Нетраж – бирги, Кызылдың 3 дугаар школазының өөреникчизи Айгуль Ооржак – ийиги, Кызыл кожууннуң төлээзи Орланда Оюнарова – үшкү черлерни алганнар. 
Ча адарының чаңгыс аай хевиринге Кызылда уругларның спорт школазының тренери Айбек Монгуш бирги черни бүзүрелдии-биле ээлээн. Найысылалдың 5 дугаар школазының 10-гу классчызы Салгал Достай ийиги, ча адарынга Россияның делегей чергелиг спорт мастери, Улуг-Хемден Руслан Очур үшкү черлерни алганнар. 
Херээжен ча адыкчыларының аразынга Кызыл кожууннуң спортчузу Айгуль Кара-Сал — бирги, Кызылдың 5 дугаар школазының өөреникчизи Милана Монгуш — ийиги, Орланда Оюнарова үшкү черлерге төлептиг болганнар. 
Ча адарының чаа хевиринге Кызылдан Давит Монгуш чемпионнаан. Таңдыдан келген Эчис Доржукай — ийиги, Кызылдан Шеңне Доңгай-оол үшкү черлерни алганнар.
Амгы үеде ча адарынга Тываның шилиндек командазының кежигүннери хааглыг залдарга болур Россияның бирги чери дээш маргылдааларга белеткенип эгелээннер. 
Владимир ЧАДАМБА.
Авторнуң тырттырган чуруу.
 
ЧОДАНЫ ЧАРА ДОЛГААН
Тыва Арат Республиканың эң баштайгы Чаан мөгелериниң бирээзи Монгуш Чаңман Балчымай оглу 1895 чылда Ак-Туругга төрүттүнген.  
Ат-сураглыг мөге бир кыжын Сүрүң-Нава күдээзи-биле Таңды тайгаларындан дииңнээш, шыырак олча-омактыг болганнар. Чаа-Хөлче дораан дорт чанмайн, Моол уунче чорупканнар. Улан-Гомга четкеш, кайызы-даа моол дылды багай эвес билир болгаш, хоорайның садыгларын, лаңгыыларын кезип, хамык өлүк кежин хөй акшага чедирип алгаш, пөс-таавы база аъш-чем садып алганнар.
Өөрүшкү-маңнайлыг эрлер дедир чаныпкан. Орукка моол аалдан кончуг-даа семис-шыырак аныяк ирт садып ал­ганнар. Оозун бир дамырак суг кы­дыынга  дөгерип, изиг-ханнап, эъттеп хон­ганнар. Эртенинде чиик адак аъттанганнар. Таңды эдээ чоокшулап чорда, мөге шинчилиг үш моолдар таваржып келгеш, хүрежиилиңер, октаткан кижи аъдын чайлап бээр, мөөрейлежиилиңер деп сырыгдадып туруп берген. Аът-хөлден дүжер ужурлуг апарган. 
Мөге Чаңман Сүрүң-Навага:
– Одагланыр болган-дыр. Быдаа, шайдан хайындырып, ээги, оорга база чодадан ыяап-ла дүлүвүт. Бо моолдарны база шайладып, быдааладыр-дыр – диген.
Чем болу бээрге, шупту шайлап, быдаалаан. Чаңман мөге кончуг улуг ирттиң чоон чодазының эъдин хемдип чиггеш, сөөгүн ийи холдап «казырт» кылдыр чара долгапкаш, чилиин соруп чипкеш, сөөгүн  эгин ажыр октапкан. Моолдар ону көргеш, кайгап-ла кааннар. Бичии болганда моолдар дүрген-не аъттаныпкаш, ылым-чылым чорупканнар. 
Күдээзи Сүрүң-Нава  Чаңман катынга:
– Чода сөөгүн чара долгап канчаарың ол. Моолдар  ону көргеш, чүвениң байдалын би­лип кааш, дезиптилер. Оларның үш аъдын­ чайып алыр чүвени – деп чугаа­ланган.
Чаңман мөге күдээзи Сүрүң-Навага:
– Оларның-биле содак-шудак чок хүрежирге, бо шээжек, идик-хеп, хөйлеңни ора-чара тырткылап кааптар. Бо бедик чыдар, хар шугланган улуг Таңдывысты орбак-самдар канчап ажар бис, аал-оранывыска онча-менди канчап чедер бис – деп каан.
ЧАҢМАН МӨГЕДЕН СЕЗИНГЕНИ
1949 чылда Кызылда «Тываның 5 чылы» стадионга Тыва Автономнуг  областың малчыннарының улуг ба­йырлалында Наадым хүре­жи эге­лээнде, богда-сүлде, мөге Чаңманның адын чарлапканы дың­на­лып үнген. 
Бедик индирге олурган улуг дарга дузалакчызынга:
– Шагда шаажылаткан Буян-Бадыргы ноянның мөгези, лама уктуг Чаңманыңар ам-даа бар чүве бе? – деп хыйланган.
Дузалакчы Чаңман мөгеге барып четкеш, ужурун тайылбырлааш, мөгелер  аразындан үндүр чедип чорда, Чаңман:
– Назы-хары улуг менден сестип, шүүп үне бээр деп бодаар эрлер боор бе? – деп, кылаштап бар чораан дээр.
ЧАҢГЫС ХОЛУ-БИЛЕ
Ак-Туруг үстүнге Кара-Суг дээр суур турган. Ол суур муң хире чурттакчылыг, оларның хөй кезии даг рудазы казып тывар шахтаның ажылдакчылары. Чаңман мөге 1953 чылда ийи чүс литр доскаарлыг тергелиг аът-биле чунар-бажыңга суг сөөртүп ажылдап турган. 
Бир катап тенек орус, тыва эрлер:
– Сээң мөге чорааныңны ылавылап көөр-дүр – дээш, доскаар долу суглуг аът тергезиниң  соңгу ийи дугуйларын эмеглежип көдүргеш, уштуп каапканнар.
Чаңман мөге дугуйларны чоокшуладыр салгаш, тергени чаңгыс холу-биле көдүргеш, өске холу-биле бир дугуйну суп алгаш, ийиги дугуйну  база-ла ынчаар чайлыг суккаш, дээктерин быжыглааш, тергезиниң кырынга чиик адак олурупкаш, чортуп чоруптарга, демги эрлер ыыттаар сөс тыппайн, аазатпайлап туруп калганнар. 
Мону ол бүдүрүлгениң ажылчыннары турган Түлүш Дамдын-оол биле Чурагачы-Карбы көрген болгаш, чонга чугаалап, төөгүп чорааннар.  
Демчик Дегут.
Чаа-Хөл суур.
 
Опан Сат Турцияның чемпиону
Хөйге билдингир спортчу, хос­туг хүрешке Европаның үш дакпыр чемпиону Опан Саттың хос­туг хүрешке Турцияның чемпио­надынга тиилелгезин «пар эглип келген» деп тыва мөгелер чугаалап турар. 61 килге ол Дженизган Эрдоган деп ат-биле хүрешкен. 
Түңнел салыгга чедир белен эвес хүрешке ол түрк мөге Реджеп Акташты октаан, чемпион ат дээш хүрешкеш, делегей чергелиг шыырак дээн мөге Реджеп Топалды бүзүрелдии-биле тиилээн. Опан Сат бедик арга-дуржулгазын, эки белеткелдиин көргүскеш, бодунуң килинге алдынны чаалап ап, Турцияның «бирги номери» апарган.
Чурттуң  хамаатызы болуру-биле холбашкан 2 чыл «карантинниң» соонда Опан Сат хүреш хевизинче тиилелгелиг ээп келген. Ооң тулган дээн спортчу белеткели тыва мөгениң 2020 чылда Токиога болур Олимпий оюннарынга киржир сорулгалыын херечилеп турар. Бразилияның Рио-де-Жанейрога болуп эрткен Олимпиадага киржиринге Опанга «карантин» шаптык болган.
Бедик спортчу чедиишкиннери дээш Опанга байыр чедирип, ам-даа бедик спортчу чедиишкиннерни күзеп каалыңар.
Бистиң корр.
 
Иван Ярыгин аттыг турнирге киржирлер
Январьның 13-15 хүннеринде Красноярск хоорайга хостуг хүрешке  Д. Миндиашвили аттыг маргылдаа болуп эрткен. 
Аңаа бистиң республикадан мөгелер киришкеш, чедиишкинниг болган. Меңги Мортуй-оол (65 кил), Алена Куулар (53 кил) чемпионнар болган. Азията Хомушку (48 килге) — үшкү, Красноярск край дээш хүрешкен Майдыр Донгак (57 килге) — ийиги, Кемерово облазы дээш хүрешкен Эртине Мортуй-оол (74 килге) — ийиги, Айдың Монгуш (97 килге) үшкү черни ап, шаңналдыг черлерже кирген. Хүрешкен мөгелерден Чымба Кежик, Начын Куулар, Байыр Ондар, Меңги Мортуй-оол, Алена Куулар олар январь 26-29 хүннеринде Красноярск хоорайга болур Иван Ярыгин аттыг делегей чергелиг турнирге киржир эргени алганнар. Хөйге билдингир мөгелер Омак Сюрюн, Дондук-оол Хүреш-оол оларның Иван Ярыгин аттыг турнирге киржирин бо хүннерде шиитпирлеп турар. 
Алексей Чамбал-оол,
ССРЭ-ниң спорт мастери.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.