1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОНГА БУЯН ЧЕДИРИП ЧОРУУР

Улуг-биче чонунга буян-кежик чедирип чоруур шажынчы башкы лама башкы Орланмаадыр Ондарны бо ноябрь айның эгезинде Тес-Хемниң О-Шынаа суурга чедип, чонга шажын өөредииниң номналын кылган.

Суурнуң чону Көдээ культура бажыңында хостуг олут чок кылдыр чыглып кээп, лама башкызынга ужурашкан. Башкы боду ол чорук-херээниң дугайында мынчаар чугаалаан:

- Бодумнуң сеткилимден тыва чонум тайбың чурттазын, буян-кежик оларны эргип чорзун, арага-дары ишпезин, адалар кезээде өг-бүлезин, төрээн черин, төрел чонун камгалап чорзун дээш, албан-биле баргаш, чонум-биле ужуражып, номналды кылдым. О-Шынаа суурнуң чону улуг сонуургал-биле уткуп алдылар, клубка кижиниң хөйү-даа кончуг болду. Бичии уруг-дарыгдан улуг назылыг улуска чедир чыглып келген. Мооң мурнунда-ла чедип каар деп бодап турган мен, ынчан ажыл-агый аайы-биле болдунмаан, ам-на келгеним бо-дур. Чоокку үеде мындыг улуг номнал черле болбаан, келгениңер дээш өөрүп, четтирип тур бис, башкы деп катап-катап чугаалап турдулар –дээш, база дараазында өске суурларже барып чедер сорулгазын немеди.

Шынап-ла, көдээ суурларда чонга үргүлчү чедип турар эвес, лама башкы чеде бээрге, о-шынаажылар дыка амыраан. Оларның аразында хоорай чедип шыдавас даянгыыштыг-даа, улуг назылыг-даа улус бар, ылаңгыя аныяк оолдарның номналга келгенин башкы эскерген болду. Бир эвес хурал-суглаа дээр болза, херээжен улустуң идепкейлии-биле чыглып кээри чажыт эвес, а эр улусту база хөй-ниити ажылдарынче хаара тудар болза, дөмей-ле чедип кээр чадавас.

Оон ыңай херээжен уругларның арага ижеринге сундулуун, уруг-дарыы түрээр дээн ышкаш сагыжы аарып чоруур бодалдарын ол үлешти. Кижи бодунуң салым-чолунуң дарганы болур деп чоннуң чиге сөглээн мындыг мерген үлегери бар. Арага ишпейн бодун боду эттинип алыр деп бодаар болза, хүрээге келгеш, башкыдан арга-сүмени ап болур-дур. Башкыга кандыг-даа дуза дилээн улус келир, ажыг-шүжүгге таварышкан, чаңгыс оглун чидирген, частырыг кылган оолдар-даа кээп, номналга олуруп ап турар.

Бо ламаның бодунуң кызымаккайын, тура-соруктуун, биче сеткилдиин кижи дораан эскерип каар. Ажылгыр кижиниң чурттап олурар коданы кайы ырактан илдең болур чүве. Орланмаадыр башкы ажылдап олурар хүрээзин чонга таарымчалыг кылдыр чаартып алган. Чоогунга чеде бээрге-ле көскү, ламаларның чонну хүлээп алыр өрээлдери, улуг-бичии дуганнар, шеверленир мастерская дээш шуптузу шынап-ла, таарымчалыг. Чоннуң аразында база бир үлегерлиг ада, өг-бүлезиниң, ава-ачазының, кады төрээннериниң даянгыыжы Орланмаадыр башкы болур.

Ася Тюлюш.

Авторнуң тырттырган чуруу.  

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.