1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭКИ ТАЛАЖЕ ЭРГИЛИП ТУРАР

«ТЫВА-ЭКСПО»
ЭКИ ТАЛАЖЕ ЭРГИЛИП ТУРАР
Кызылга эрткен дыштаныр хүннерде чылдың-на чаңчыл болуп эртип турар «Тыва-экспо» делгелгези болган. Аңаа тус черниң болгаш Сибирь­ниң хоорайларындан келген сайгарлыкчылар барааннарын делгеп салганнар. Сөөлгү чылдарда бистиң республикада каш удаа эртип турар бо делгелгени өске регионнарда сайгарлыкчылар безин пат билир апарган, ынчангаш доктаамал кээп турарын чугаалап турдулар. 
ТУС ЧЕРНИҢ БАРААННАРЫ
Тожунуң Тоора-Хемде чоокта чаа тургустунган «Ноян» бүдүрүлгези ыштап каан сес аңгы хевирниң балыктарын эккеп саткан. Хамсырадан балыктап алгаш, ону арыглап-аштап, ыштааш, үндүр садып турарын бүдүрүлгениң удуртукчузу Саян Салчак чугаалады. Ажылгыр-кежээ оглун ада-иези Владимир, Людмила Салчактар деткип, дузалажып чоруурлар.
Кызыл хоорайдан сайгарлыкчы Ульяна Кууларның бүдүрүлгезиниң болбаазыратканы божадан мороженое, сүт, тараа, ааржы холумактыг чигирзиг чемнерин садып алыкчылар аажок сонуургап турган. Божадан мороженоени ооң мурнунда хол-биле кылып турган болза, ам харын дериг-херекселин садып алгаш, хары угда хөй продукцияны садып-саарар аргалыг апарган. Чигирзиг чемнерни амдыызында хол-биле кылыр хевээр, дериг-херексел садып алыр дээш, кызып ажылдап тур бис – деп, Ульяна Кечековна чугаалады. 
Эрзинден «Нарын голд» бүдүрүлгези чыжырганадан суксунун белеткеп алгаш, удуртукчузу Эрес Чигжит-биле кады садыг-саарылгага киржип келген. Кижи бодаарга, чыжыргана чүгле Хемчик хемниң унунда өзүп турар, республиканың мурнуу талазында кожуунда шуут чок, үнмес-даа ышкаш. Ындыг-даа болза бо ховар кат-чимис ында база бар болду. Сүттен каш янзы чемнерни болбаазырадып турар Бии-Хемден «Аржаан» бүдүрүлгезиниң база делгелгеге киржип келгени хоорай чурттакчылары – садып алыкчыларны өөрткен. Кызылда чоокта чаа ажыттынган «Умный хлеб» бүдүрүлгези база чоннуң сонуургалын хаара туткан. Хууда сайгарлыкчы Евгения Севен хлебти хөөдүкчү чокка быжыргаш, садып турар. Мынчаар кылыр чаа арганы боду өөренип алгаш, кылып эгелээн. Мындыг хлебтерни Россияның хоорайларында шагда садып эгелээн болгаш садып алыкчыларның үнелелин алган, а Кызылдың чурттакчылары база бо хлебти сонуургаары хөлчок болган. 
Бо делгелгеде бир дугаар келген сайгарлыкчылар база бар болду. Оларның бирээзи Кызылда хөмден идиктер даарап турар аныяк кыс Аянай Тюлюш. Ол бо нарын ажылын эрткен чылын эгелеп алган. Москвага идик кылыр курстарга өөренип алгаш, бодунуң чедип алган мергежилин төрээн республиказынга сайзырадыр дээш келгени бо. Дериг-херекселин Москва­ хоорайдан 70 муң рубль-биле садып эккелгеш, эге дээрезинде бажыңының бир өрээлинде тургузуп, мастерская кылдыр эде кылган. Боду хөм идиктерни, а ийис эжи Алдынай Ооржак барба, суй белектерни шевер­лээш, садып турар. Хөмнерни Россия­да бир улуг компания-биле дугуржуп алгаш, оон садып эккеп турар. 
Колдуунда Италиядан болгаш өске-даа даштыкы чурттардан шынарлыг хөмнерни, идиктиң улдуңнарын чагыдар. Россияда Ярославльдың идиктери эки шынарлыг база чондан чагыгларны хүлээп ап турарын Аянай чугаалады. Хөмден муңгаш идик, кедалар дээш оон-даа өске хевирниң идиктерин беш-алды хонук даараптар. Идиктерниң өртектери хөмнүң шынарының аайы-биле аңгы-аңгы: дөрт муң, алды, он муң рубль дээш-ле чоруп каар. Аянай бо-ла нарын мергежилин улам сайзырадып, ам-даа улаштыр өөренир сорулгалыг, ийи дугаар чадазын база өөренип алгаш келир мен деп, ол чугаалады. 
База бир сайгарлыкчы Лана Тюлюш идик-хепке ат-сывын, төрүт­түнген хүнү-биле байыр чедирген сөстерни чыпшыр даарап турар. Бо ажылды интернеттен өөренип алган, а компьютер технологиязы-биле даараныр машиназын Красноярск хоорайдан чүс муң рубль-биле садып эккелген. Чондан чагыгларны база хүлээп ап эгелээн. Бо делгелгеге-ле сонуургаан чон ол-ла дораан чагыгларны киирип турган. Бо аныяк уругларның боттарының ажылгыр, кызымаан оларның-биле чугаалажып тургаш, эскердим. Амгы үеде, кандыг-даа сайгарлыкчы ажылды кылып эгелээрге, баштай-ла дериг-херексел чугула болур, а бо сайгарлыкчылар херекселди боттары садып алганнар. Студентилер безин боттарының тывынгыр чоруун көргүзүп турар апарган. Хөмден суй белектерни, бичежек барбаларны Томск хоорайда эмчи университединиң бешки курсчузу Сергек Монгуш чайлыг үезинде даа­рааш, садып-саарып алыры-биле келген. Боду даарааш, Тываже чорудуп бээрге, төрелдери, чоок кижилери деткип, садып-саарып берип турары улуг деткимче. 
А ажылы шуудай берген сайгарлыкчылар боттарының шеверлеп кылган барааннарын база делгээннер. Тываның билдингир дизайнерлериниң бирээзи Кежикей Шарый-оол национал идик-хепти даарап, дүктен бөрттерни, чылыг уктарны аргып турар. Шыва, терлик тоннар даа­раарынга өөредилгелерни удаа-дараа эрттирип келген. Күзелдиг уруглар өөренип алгаш, боттары идик-хепти даарап ап турар апарган. Арга-дуржулгазы байлак даараныкчы бо ажылында беш чыл чедип турар. Национал идик-хептерни чагыг езугаар хүлээп алгаш, даарап бээр. 
Улуг-Хемден алгы-кеш «хааны» деп хөөредиг чок чугаалап болур Маадыр Кырлыг-Кара эттээн алгыларын делгеп көргүскен. Ооң ажылы шагда-ла шуу­даан, алгы эттээриниң талазы-биле арга-дуржулгазы бедик, республиканың чонунга кеш эттээрин каш удаа көргүзүп келген. Шагаан-Арыгда бүдүрүлгезин ам улгаттырар сорулгалыг, бода малдың кештерин чымчадыр эттээр херексел садып алырын планнап турар. Тываның даараныкчылары Маадырның алгыларын садып алгаш, дүктүг тоннар даарап турарын чугаалап турду. Бо сайгарлыкчының – «чаңгыс-даа кешти октавайн, меңээ дужаап туруңар» дээн чагыын утпаалыңар. 
Тус черниң база бир онзагай барааны, Туранда сыын ажыл-агыйының эм шынарлыг продукциязы болган. Сыын мыйызындан кылган эмнер кижиниң кадыын быжыктырарынга, организм чиик, сергек болдурарынга ажыктыг. 
Оон аңгыда Кызылдың караа көр­бестер ниитилелиниң даараныр бүдү­рүлгези школачы идик-хептерни даа­рааш, чиик өртекке 400, 500 рубльге садып турар. Оларның даарааны идик-хевин, чылыг чоорганнарын, матрацтарын ажыглаваан, садып албаан чон, черлер Тывада чок дээр болза, частырыг болбас. А Тываның күрүне университединиң инженер-техниктиг факультединиң студентилери тудугга хереглээр болгаш орукка чадар чырып турар тууйбуну бүдүрүп турарлар. Тууйбу кылыр күзелдиг кижилерге ону канчаар кылырын өөредип, көргүзүп берип болур. 
География факультединиң студентилери тыва чоннуң чаңчылдарынга үндезилеп, суй белектерни шеверлеп турар, бичежек өг, деспилерни болгаш өске-даа суй белекти чазап, будуп кылганы онза. А чазаныр ажылдарны Ба­рыын-Хемчиктен уругларның чогаадылга бажыңында чурулга башкызы Сайын Күжүгет национал хөгжүм херекселдерин чазап кылып турар. Игил, бызаанчы дээш беш аңгы херекселди школачыларга чазап өөредип турар. Тыва кижиниң өөнге хөгжүм херекселин ханага каасталга кылдыр албан-биле азып каан турар чораан, боду ойнап билбес-даа болза, эдилээр чаңчылдыг чүве-дир. Чазаныр ыяшты тайгадан кезип алыр, хөгжүм херекселиниң кыдыын балык кежи-биле шеверлээр, черлик хаван дижин хылдарын быжыглаарынга киирер деп, аныяк башкы тайылбырлады. Сыгыртыр, хөөмейлээр, чуруттунар, чазаныр каш янзы талантылыг башкы болду. 
СИБИРЬНИҢ САЙГАРЛЫКЧЫЛАРЫ
Бо делгелгеде Сибирьниң тайгазындан чыгган эм оъттарны Кызыл, Томск, Красноярск, Алтайдан сайгарлыкчылар хөйү-биле делгеп алган садып турдулар. Регина Шабалова Тожунуң, Каа-Хемниң эм үнүштерин тайылбырлаан тур. Бистиң тайгадан эштери эккеп бээр, ол боду садар, езулуг-ла бай оранда чурттап турар бис диди. Чуктан кылган саваларны Кемеровонуң сайгарлыкчылары, дүктен угулзалай аргаан чуга, кылын чаражы кончуг хол хаптарны Оренбургтан келген сайгарлыкчылар садып турду. Кызылда «Вавиол» бүдүрүлгези эм оъттардан кылган барааннарын база делгээн. Оон-даа өске кандыг-даа барааннар бар, чүгле “кижи караа шокараңнаар” деп болур. Мен Томск хоорайдан келген сайгарлыкчының тоорук карты-биле хандыны кылганын сонуургадым. Ынчаар октап, төтчеглевейн, тоорук картын чигирлээш, хайындырыптарга, кончуг-даа ханды оон үнер боор чүве-дир. Бистер, тыва чон, тооруктуң картын анаа-ла октаптар болгай бис база мынчаар хайындырып ап болур-ла-дыр. 
Моон алгаш көөрге, Кызылга чылдың эртип турар «Тыва-экспо» делгелгези чонга аажок ажыктыг. Тус черниң барааннары база көзүлдүр-ле көвүдеп, сайгарлыкчы чорук сайзырап, бодун боду хандыртынып, акша-төгерик ажылдап алыр сорулгалыг кижилерниң санының немежип турары өөрүнчүг.
Асия ТҮЛҮШ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
#Тываэкспо2019Осень

 

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.