1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЭРТЕМНЕРЖЕ ХАНЫ БИЛИГ

Интенсивтиг школа

Эртемге салым-чаяан­ныг уругларга деткимче көргү­зери — Россияның күрүне политиказының мурнады хөгжүдер программаларын боттандырар сорулгаларының бирээзи. Тываның күрүне университеди ол чугула ажылга идепкейлиг киржир сорулгалыг ажылдап турар. Ол дээрге-ле – салым-чаяанныг уругларны илередип тывары, деткиири.
Школачыларның күскү дыш­та­нылгазының үезинде Тыва­ның күрүне университеди Крас­ноярскиниң Чайгы школазы-биле кады интенсивтиг (күштелдирген) школаны ажыткан. Ол дээрге, ылаптыг эрте­мнерге (математикага үнде­зилеттинген эртемнер) салым-чаяан­ныг уругларны кыска үе дургузунда ханы өөредир школа-дыр.
Республиканың аңгы-аң­гы булуңнарындан келген 12 школачы 6 хонук дургузунда Красноярскиде Чайгы шко­л­а­ның удуртукчузу, физика-математика эртемнериниң доктору, Сибирь федералдыг университеттиң (СФУ) профессору Михаил Садовский болгаш ооң өөреникчилери, СФУ-нуң студентилериниң өөредилгезин эртер аас-кежиктиг болганнар.
8-10 класстарның өөреник­чилери ТывКУ-нуң ниити чуртталга бажыңынга чурттавышаан, физика, математика, химия, информатика эртемнериниң ханы билиин алыр аргалыг болганнар. Олар дөрт курстуң (“Комбинаторика”, “Комплексные числа”, “Молекулярная физика” база “Системы счисления”) ийизин эрткеннер.
Хову-Аксы ортумак школа­зының 10-гу клазының өөре­никчизи Бады Бегзи бо школага өөренгеш, дыка хөй ажыктыг чүүлдерни билип алганын чугаалады: “Чуртталгадан чижектер ап тургаш, башкының темаларны та­йыл­бырлаары дыка солун-дур, кижи ону эки шиңгээдип алыр. Кандыг-даа школаларда, дээди өөре­дилге черлеринде ынчаар өөретпейн турар. Бодалгаларны бо­дап өөренип алдым. Школаларда ышкаш эвес, билигни ханы өөредир чорду. Башкывыс Михаил Георгиевич дыка эки, дузааргак, кандыг-даа айтырыг­лыг, дилеглиг чедериңге, албан айтып бээр, дузалажыр. Ол чүгле ылаптыг эртемнерни эвес, англи, немец болгаш өске-даа дылдарны билир, шупту талазы-биле тергиин эртем-билиглиг башкы-дыр. Часкы дыштанылгада база маңаа кээп өөренир күзелдиг мен” – деп чугаалады.
Интенсивтиг школага өөренири дээрге, аңгы-аңгы эртемнерге кызыгаарлаан шыңгыы кичээлдер эвес, а сонуур­ганчыг шинчилелдер, лекция­лар, химия, физика талазы-биле дуржулгалар чорудары, эртем-биле чоок таныжылга-дыр. Ол — Сибирь федералдыг университеттиң Чайгы школазының башкыларының кол сорулгазы. Шак-ла мындыг арга-биле өөредири эки түңнелдерни бээр дээрзин профессор Михаил Садовский санап турар. Ол Тывага чоруткан ажылының дугайында мынчаар таныштырып чугаалады: “Хоо­райдан-даа, суурлардан-даа келген школачыларның билии дең-дир. Ийи-Тал, Сукпак, Хову-Аксындан өөреникчилер бар. Красноярскиде шыырак билиг­лиг, дыка дүрген сайгарыптар школачылар хөй, ынчалза-даа ол улуг хоорай ышкажыл. Мында чуртталга оожум-дур. Кол-ла чүүл – угаап-билип, кызып турарлар-дыр, эки түңнелдер бар. Уругларга аажок таарзындывыс. Олар эртемниң чаа-чаа талаларынга күзелдии-биле өөренип турдулар.
Бо өөредилгениң программазын эртемнерге салым-чаяан­ныг уругларга таарыштыр тургускан-даа болза, кол-ла чүүл – уругларның өөрениксээр изиг күзели. Ынчап кээрге, чүгле физика, математиканы эки өөре­ниринде эвес, а билиг алыксаар күзелинден, сонуургалындан хамааржыр.
Анаа школа кичээлдеринден ылгалы, бирээде, кичээлдер бир шак чартык үргүлчүлээр, дээди өөредилге черлеринде ышкаш. Өөредилгениң чорудулгазы үзүктел чок эртер ужурлуг. Ийиде, кичээлге 6-7 кижи олурар, олар бодалгаларны демниг кылып, аразында айтыржып, көрүп-даа алыр аргалыг, ол чүүл дыка ажыктыг. Ол ышкаш уруг бүрүзү-биле тускай ажылдап база болур. Кандыг-даа школада ындыг чүүл чок. Ында башкылар биле өөреникчилерниң хамаарылгазы көңгүс өске.
Уруглардан кымның каяа өөренир күзелин оваарымчалыг айтырып турдувус. Бир уруг дизайнер болуксар болду. Бис албан-биле келир үениң физика-математика талазы-биле өөренир студентилерин белеткээр сорулга салбаан бис. Ынчалза-даа Красноярскиде Чайгы школа – СФУ-га абитуриентилер белеткээр эң-не эки өөредилге чери-дир. Тывага база өске регионнарда ышкаш мындыг школаны эрттиргеш, эки түңнелдерни чедип алганывыска өөрүп тур бис” – деп чугаалады.
ТывКУ-нуң ректору Ольга Хомушку: “Красноярскиге эрткен вектиң 70 чылдарында-ла тус черниң школачыларынга Чайгы школаларны эрттирип эгелээн. Сөөлгү чылдарда ук школаның ажыл-чорудулгазы сайзырап, эки түңнелдерни көргүзүп эге­лээниниң түңнелинде, Сибирьниң регионнарынга үнүүшкүннүг школаларны эрттирип эгелээн. Эрткен чылын профессор Михаил Садовский болгаш ооң командазы-биле ужуражып, Тывага мындыг школа эрттирер дугайында дугурушканывыс бо. Ол Тывага каш удаа кээп, студентилерге лекциялар-даа номчуп турган” – деп таныштырды. Ол ышкаш ректор дараазында чазын интенсивтиг школага оон-даа хөй, 50-60 хире уругну хүлээп алыр сорулга салып алганын дыңнатты.

Алдынай АРАКЧАА.
Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.