1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ӨГ-БҮЛЕ - БҮДҮН ӨРТЕМЧЕЙ-ДИР

Дээди Хуралдың депутаттары У. Монгуш, М. Чүлдүм Мөңгүн-Тайганың төлээлери-биле.
 
Апрель 12-ниң хүнү. «Кады чор сен, авай», «Ак-көк Хемчик, Алаш…» дээш Кызыл-Мажалыкта Олег Намдараа аттыг культура одааның ажылдакчылары биле хоочуннар шүлүктеп, ырлап тургаш, шуулганга келген аалчыларын уткуп ап турганнар. Чоннуң сагып келген ёзу-чаңчылын ёзугаар ак, көк, сарыг, кызыл, ногаан кадактарын сунуп, амыр-менди солчуп, ёзулавышаан, ал-боттары, ажы-төлү, дөргүл-төрелдери кадык-чаагай, мал-маганы хүр кыш ашканын айтыржып чугаалашкаш, уурук-сууруктап Культура бажыңынче кирип турганнар. Культура одаанче кире бээрге, барыын талакы кожууннарның уран шеверлериниң ажылдарын, тыва аъш-чем аймаан хөйү-биле делгеп салган. Ында чүнү чок дээр, ак сүттен каш янзы чемни мөген-бүренчилер делгеп салган. Кызыл-Мажалыктың, Ак-Довурактың шеверлериниң аргып, даараан ажылдарын болгаш чураан чуруктарын база хөйү-биле делгээн. 
Ол хүн Барыын-Хемчик ко­жууннуң төвү Кызыл-Мажалыкка чеди кожууннуң төлээлери иелер шупту чыглып кээп, «Чедимчелиг өг-бүле – чечектелген Тыва», «Өг-бүле – улусчу чаңчылдарның шыгжамыры» деп кыйгырыглыг шуулганга дыка идепкейлии-биле киришкеннер. Байырлыг ажыдыышкынны Россияның, Тываның болгаш Барыын-Хемчик кожууннуң боттарының ыдык ырылары-биле ажыткан. Ооң соонда-ла ТР-ниң Дээди Хуралының депутаттары Алдын-кыс Конгар, Ульяна Монгуш, Александра Донгак, Маргарита Чүлдүм олар шуулганны ажыдып, ооң ажылын башкарып эрттиргеннер. 
Баштайгы илеткелди Ак-Довурак хоорай чагыргазының даргазының социал-политика талазы-биле оралакчызы Байлак Күжүгет хөй уругларлыг үлегерлиг өг-бүлениң дуга­йында таныштырган. Бөгүнгү сан-түңнер-биле алырга, Ак-Довуракта 13588 чурттакчы бар. Ооң иштинде 394 өг-бүле хөй уругларлыг. Оларның аразында хөй-ниити ажылдарынга идепкейлиг, үлегерлиг ада-иелерни демдеглеп тура, Уваня Ондар деп кырган-аваның идепкейлиин, чонга үлегерин онзалап чугаалаан. Ол чеди уругну төлептиг кижилер кылдыр өстүрүп каан. Амгы үеде 17 чаптанчыг уйнуктарының эң ынак, эң эргим, чылыг сөстүг кырган-авазы. Чурттап олурар хоорайының чаагайжыдылгазы, корум-чуруму, хөгжүлдези дээш сагыш човап чоруур. Уваня Сендиевна бодунуң бодалдарын иелер мурнунга: «Уругларның кижизидилгези өг-бүледен эгелээр. Амгы үеде тыва чоннуң четпес талазы бар-дыр, бичии уругларын куда-дойже эдертип алыр. Бо чижек ниити чурумга таа­рышпас. Куда-дой болган черже назы четпээн ажы-төл барбас болза эки» — деп дүвүрелин чугаалаан. 
Дараазында Мөңгүн-Тай­ганың илеткелчизи Саида Салчак база-ла кожуунунда мурнакчы малчын өг-бүлелерин демдег­лээн. Көдээ ажыл-агый адырынга 48 чыл иштинде бараан болган Каргы сумузундан Азын-оол, Дарья Чүлдүм-оолдарның база Мөген-Бүрен сумузундан Элбек, Надежда Хертектерниң аныяк өг-бүлелериниң ажыл-ижин таныштырган. Оон-даа өске үлегерлиг малчыннар хөй, бо удаада чүгле каш чижекти кииргенин ол чугаалаан. Мөңгүн-Тайга кадыг-ши­риин агаар-бойдустуг, тура-соруу күштүг чоннуң чурту. Бо хүнде 6668 чурттакчылыг, 1914 өг-бүле бар, ооң иштинде 463 өг-бүле хөй ажы-төлдүг.
Оларның соонда кожалары Өвүрнүң социал-политика талазы-биле оралакчызы Алдынай Хирбээ хөй уругларлыг үлегерлиг Алдын-Байыр, Сурмаа Хертектерниң өг-бүлезиниң дугайында илеткээн. Уруглары Дая, Чаяна, Ендан олар база ыры-хөгжүмге сонуургалдыг­лар. Уран талантылыг өг-бүле боттарының хөгжүм херекселдеринге үдеткен чараш аялгаларын бараалгаткан. 
База бирээзи улустуң сонуургалын оттурган «Чедиишкинниг малчын өг-бүле» деп илеткелди Чөөн-Хемчиктиң төлээзи Байлак Ондар таныштырган. Кожууннуң арат ажыл-агыйларын, малчыннарын, биче бүдүрүлгелерин кончуг тода болгаш кысказы-биле чугаа­лаан. Бо кожууннуң 11 суурунда 22919 чурттакчы бар. Респуб­ликада улуг кожууннарның аразында. Ооң иштинде 6192 өг-бүле бар. Үлегерлиг малчын өг-бүлелери база эвээш эвес. Оларның бирээ­зи «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» төлевилелдиң киржикчилери Адыгжы, Белекмаа Монгуштар. Өгнүң кыс ээзи Белекмаа бодунуң өг-бүлезиниң, чымыштыг ажылының дугайында чуруктарын көргүспүшаан, таныштырган. 
Барыын-Хемчиктиң төлээзи Айлаң Ооржак чедиишкинниг ажылдап турар малчыннарының дугайында илеткээн. Бо ко­жуун 12400 чурттакчылыг. Хөй уругларлыг өг-бүлелери 3349, ооң иштинде 230-и малчын өг-бүлелер. Илеткелчи алдарлыг малчыннарын чоргаарал-биле адап тура, Сүүр-оол Монгуш, Кенден Ооржак, Серет Ооржак, Алдын-оол Ооржак, муңчу малчыннар Юрий Күжүгет, Сергей Күжүгет (кайызы-даа ТР-ниң алдарлыг малчыннары), алдарлыг чылгычы Улар-оол Монгуш, көдээ ажыл-агыйның алдарлыг кижилери Алдын-кыс Ооржак, Орлан Монгуш чымыштыг иштиң мурнакчылары дээрзин демдеглээн. Сөөлгү чылдарда «Аныяк өг-бүлеге — кыштаг» төлевилелиниң киржикчилери шудургу ажылдап турарлар. Аныяк өг-бүлелер Андрей, Тайгана Ынаашыраптар, Сыдым-оол, Айдана Ооржактар оларны чоргаарал-биле адаан.
Оон ыңай Бай-Тайгадан «Өг-бүле – улусчу чаңчылдарның шыгжамыры» деп илеткелди Сайлык Уртунай таныштырган. Бо илеткелде салым-чаяан­ныг өг-бүле Андрей, Чечек Өпейлерниң дугайында онзалап чижекке чугаалаан. Олар 40 чыл кады чурттаан, беш уруглуг үлегерлиг, найыралдыг, эртем-билиглиг өг-бүле. Уруглары шупту ыры-хөгжүмге сундулуг болгаш культура адырында ажылдап турар. Андрей Хертекович делегей чергелиг фестивальдарның каш удаа киржикчизи. 2003 чылда «Хемчик» деп өг-бүлениң фольклорлуг бөлүүн тургузуп алганын илеткелге тодаргайы-биле чугаалаан. Андрей, Чечек Өпейлер боттары шуулганның киржикчилеринге баштак-хөглүг кожа­мыын сонуургадып ырлашкан. 
Солун илеткелдерниң би­рээзин Сүт-Хөл кожуун чагыр­газының даргазының социал политика талазы-биле оралакчызы Светлана Соскут таныштырган. «Өг-бүле – улусчу чаңчылдарның шыгжамыры» деп кыйгырыгга даянып алгаш, тыва чоннуң эдилели, чаш уругну аадып өстүрер кавайның дугайында тайылбырлады. Кожуунда улуг назылыг 83 харлыг Маспын Ондарның уругларын кавайга өстүргенин немей чугаалады. Он бир уруглуг Маадыр ие боду база шуулганда киржип чедип келген. Ол хире бедик тура-соруктуг аваның уруу Клавдия Донгак кады келгеш, кавай дугайында авазының чугаазын илеткелде киирген. «Тыва кавайга өскен уругнуң  дурт-сыны чараш болур. Мен уругларымны  кавайга аадып чайгап өстүрдүм. Амыдыралыңарга ажыглаңар деп аныяк-өскенни кыйгырдым» деп бижээн. Бо илеткелде Дес­пил-оол Санчы чогаалчының шүлүүнден одуругну кииргени онза чорду.
Тайга черниң пөжүнейден
Таарыштыр эптеп чазаан
Тыва кавай сээң-биле
Тыным, хиним мөңге тудуш  дээш чеченчидип каан.
Кожууннарның илеткелчи­лериниң соонда ТР-ниң өг-бү­ле болгаш ие-чаш камгалаар агентилелиниң даргазы Саи­да Сенги, Сайлык Борбак, Тыва­ның Херээженнер эвилелинден төлээ Светлана Ооржак бол­гаш Тываның психологтар ассо­циа­циязының ажылдакчызы олар база боттарының ажыл-чорудулгазын таныштыргаш, аваларга байыр чедирип, чылыг сөстерни чугаалаан. 
Барыын талакы чеди кожууннуң иелериниң 4 дугаар­ шуулганын ТР-ниң Дээди Хура­лының депутаттары Ульяна Монгуш, Алдын-кыс Конгар, Александра Донгак, Маргарита Чүлдүм түңнеп, эки илеткелдерни демдеглеп, шаңнал-макталды идепкейлиг аваларга тывыскан. Барыын кожууннарны төлээлеп, Сүт-Хөл, Өвүр болгаш Чөөн-Хемчиктиң  илеткелчилери рес­публика чергелиг шуулганга киржир деп түңнелди үндүрген.
Шуулган үезинде боттарының арга-сүмезин чугаалап турар авалар база бар. Ам дараазында куда-дой дугайында чугаалажып көрээлиңерем дээш оон-даа өске амыдыралчы чагыгларны киирип турары демдеглексенчиг. Кызыл-Мажалыкка эрткен шуулган бедик деңнелге эрткен, кожууннарда эң-не идепкейлиг иелерни депутаттар-даа, үстүнде адааным удуртукчулар-даа хүндүлел бижиктер болгаш өртектиг белектер-биле шаңнап турары өөрүнчүг. Өг-бүле дээрге, шынап-ла, бүдүн өртемчей-дир. Ону кыс кижи чылыг куспаа-биле кужактап алган чоруур, а оларның камгалакчызы – өгнүң эр ээзи болур.   
Ася Тюлюш.
Кызыл – Кызыл-Мажалык – Кызыл.
Авторнуң тырттырган чуруктары. 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.